Kazı Nedeniyle Su Kaynağının Kesilmesi ve Eski Duruma Getirme

Kapsam

Komşu parselde yapılan kazıdan sonra bir kaynağın debisi azalabilir, kuyudan alınan su bulanıklaşabilir veya su kullanım sistemi tümüyle çalışmaz hale gelebilir. Bu olayda tek soru komşunun kazı yapma izni bulunup bulunmadığı değildir. Türk Medeni Kanunu m.757, önemli ölçüde yararlanılan veya yararlanmak için suyu biriktirilen kaynak veya kuyunun kazı, yapı ya da benzeri faaliyet nedeniyle kesilmesi veya kirletilmesinden doğan zararı düzenler. m.758 ise gerekli kaynakların olabildiği ölçüde eski duruma getirilmesi istemini ayrı bir hukuki sonuç olarak ele alır. Yazı, özel hukuk uyuşmazlığını inceler; kuyu açma izinleri, içme suyu uygunluğu veya çevresel idari yaptırımların yerine geçmez.

Komşu kaynakların aynı yataktan beslenmesinde suyun dağıtılması ayrı bir meseledir. Burada taraflardan biri baştan bir miktar su paylaşımı istememekte; mevcut yararlanmasının sonradan yapılan müdahaleyle kesildiğini veya bozulduğunu ileri sürmektedir. Bu nedenle önceki durumun ölçülmesi ve müdahaleyle zarar arasındaki bağ merkezi önemdedir. Bir parselin altındaki bütün suyun kendiliğinden o parsel malikine ait olduğu da kabul edilmez. TMK m.756 yeraltı suları bakımından özel ayrım yapar ve yararlanma biçimiyle ilgili özel kanunları saklı tutar. Kuyu kullanımının hukuki dayanağı, suyun fiziksel varlığıyla aynı olgu değildir.

Hukuki Ölçütler

m.757 uygulanırken önce zarar gören su kaynağının niteliği ve kullanım ilişkisi belirlenir. Kaynak veya kuyu önemli ölçüde kullanılıyor ya da su yararlanma amacıyla biriktiriliyorsa bu unsur, tesisin varlığından ayrı olarak gösterilir. Dönemsel olarak kullanılan bir bahçe kuyusunun yararlanma ölçüsü, kuraklık nedeniyle kullanılmayan bir gözlem kuyusuyla aynı olmayabilir. Önceki tüketim, sulama düzeni veya işletme ihtiyacı belgelenmeden suyun azalmasıyla hangi yararın kaybolduğu anlaşılamaz. Hak sahibi malik olabilir; malik olmayan kişinin de kaynaktan yararlanma hakkının dayanağı açıklanmalıdır.

İkinci unsur, kazı veya benzer faaliyetle kesilme ya da kirlenme arasındaki neden bağlantısıdır. İki olayın art arda gelmesi araştırmayı başlatır, ancak tek başına yeterli değildir. Yağış azlığı, başka kuyulardan çekim, pompa arızası, kaynak borusunun tıkanması veya geçmişteki kirlilik de incelemeye alınabilir. İnşaatın hangi bölümünde kazı, drenaj veya su tahliyesi yapıldığı öğrenilmeden tüm proje aynı fiziksel müdahale gibi ele alınmamalıdır. Kaynak tümüyle yok olmasa bile kısmi kesilme veya kirlenme, diğer koşullar varsa hükmün kapsamına girebilir.

Üçüncü unsur zarar ve sorumluluğun kapsamıdır. Kanun, zararın kasıt veya ihmal yoluyla verilmemesi ya da zarar görenin de kusuru bulunması halinde hakime tazminatın gerekli olup olmadığı ve gerekiyorsa türü ile miktarı konusunda takdir yetkisi verir. Bu nedenle “izinli kazıysa hiçbir sorumluluk olmaz” veya “debide her azalma tam tazminat doğurur” şeklindeki iki uç değerlendirme doğru değildir. Proje öncesi inceleme, alınan önlemler ve zarar görenin teknik uyarıya rağmen yaptığı işlemler gibi somut olgular ayrı tartışılır. Zarar miktarı belirlenirken aynı kayıp hem onarım bedeli hem de kalıcı değer kaybı içinde mükerrer gösterilmemelidir.

Eski duruma getirme, paranın ödenmesiyle aynı talep değildir. m.758 özellikle taşınmazda oturmak, onu işletmek veya bir yerin içme ve kullanma suyunu sağlamak için gerekli olan kaynakları esas alır. Talepte eski halin teknik olarak hangi ölçüde geri getirilebildiği açıklanmalıdır. Bu ihtiyaçlar dışındaki kaynaklarda eski duruma getirme için özel koşulların bunu haklı göstermesi aranır. Kirlenme giderilse bile suyun yeniden belirli amaçla güvenli kullanılabilir olup olmadığı, uygun teknik ve idari ölçütler tamamlanmadan kesin söylenmemelidir.

Görev, Yetki ve Süre

İki özel kişi arasındaki malvarlığı uyuşmazlığında özel görev hükmü yoksa HMK m.2 çerçevesinde asliye hukuk mahkemesi değerlendirilir. Yetki, talep sonucuna göre kurulur. Genel yetkide davalı yerleşim yeri; haksız fiil isteminde HMK m.16'daki olay, zarar ve zarar görenin yerleşim yeri bağlantıları; taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin istemde HMK m.12 ayrı incelenir. Kamu idaresinin işlem veya eylemine dayanan uyuşmazlıkta aynı görev sonucu otomatik uygulanmaz. Özel hukuk uyuşmazlığı komşu hakkından kaynaklanıyorsa 6325 sayılı Kanun m.18/B/1-ç uyarınca dava öncesi arabuluculuk başvurusu gerekir.

Zarar öğrenme tarihiyle yükümlünün öğrenildiği tarih kayda alınır. Haksız fiile dayanan parasal istem bakımından TBK m.72, zarar ve yükümlünün öğrenilmesinden itibaren iki yıllık, her halde fiilden itibaren on yıllık zamanaşımı ile maddede belirtilen daha uzun ceza zamanaşımı istisnasını düzenler. Bu hesabı devam eden müdahalenin kaldırılması veya ayni hak koruması gibi başka istemlere doğrudan aktarmamak gerekir. Debinin bir günde düşmesiyle aralıklı ve farklı nedenlerden doğan kirlenmelerin zamanı aynı şekilde yazılmaz. Dava şartı başvurusunun yapıldığı ve son tutanağın düzenlendiği tarihler de süre çizelgesinde gösterilir.

İspat ve Delil Planı

Ölçümde önceki ve sonraki değerler aynı yöntemle karşılaştırılabilir olmalıdır. Ölçüm günü, hava koşulu, kuyuda dinlenme süresi, pompa kapasitesi, numune alınan konum ve numunenin laboratuvara teslim koşulu önemlidir. Bir fotoğraf suyun rengini gösterebilir; bileşimini veya hangi yapı faaliyetinden etkilendiğini tek başına kanıtlamaz. Laboratuvar sonucu alınırsa raporun hangi numuneye ait olduğu ve numunenin alınma zinciri doğrulanır. Tarafların kendi ölçümleriyle kamu kayıtları uyuşmuyorsa farklılık gizlenmeden açıklanır.

Bilirkişi incelemesi için suyun jeolojik akış yönü, kazının derinliği, drenajın başlama zamanı, tesisin bakım geçmişi ve alternatif nedenler ayrı sorulara dönüştürülebilir. HMK m.266 kapsamında uzmanın görevi teknik bağ ve onarım imkanını değerlendirmektir. Bir uzmanın yalnız inşaat maliyeti hesabı yapabilmesi, yeraltı su akışı için gerekli uzmanlığa sahip olduğu anlamına gelmez. Rapor, neden bağına ilişkin varsayımlarını ve sonuçların güven düzeyini göstermelidir. Somut işlem tarihlerinin iş günlükleri ve yüklenicinin kontrol kayıtlarıyla karşılaştırılması, “kazıdan sonra oldu” iddiasını sınamaya yarar.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

Önce güvenli su kullanımına ilişkin gerekli tedbirler yetkili mercilerle değerlendirilir ve mevcut durumun kalıcı biçimde değişmesinden önce ölçümler alınır. Dava öncesinde HMK m.400–401 uyarınca kaybolabilecek delilin tespiti, örneğin kazı henüz kapatılmadan drenaj noktalarının ve numune yerlerinin kayda geçirilmesi için istenebilir. Tedbir, tespit ile aynı değildir. Yakın zararı önlemek için HMK m.389–390 kapsamında bir işlem sınırı isteniyorsa, hangi faaliyetin ne ölçüde durması gerektiği ve daha az müdahaleci seçeneklerin neden yeterli olmadığı gösterilir.

Talep sonucu, uygulanabilir onarım ile zarar kalemlerini ayırır. İlk kalem su akışını veya tesis işlevini eski duruma getirebilecek belirli işlemler; ikinci kalem geçici su temini, kanıtlanan üretim kaybı veya onarım dışında kalan zararlar olabilir. Her kalemin hukuki ve teknik dayanağı aynı tabloda gösterilebilir. “Tüm zararın giderilmesi” biçimindeki geniş ifade, suyun hangi noktada ne şekilde eski durumuna getirileceğini veya hangi bedelin istendiğini belirlemeye yetmez. İşin kapsamı tahminlerle değil, teknik seçenek ve ölçülebilir sonuçlarla kurulur.

Uygulama Senaryosu

Bir bahçenin uzun süredir kullanılan kuyusunun yanında temel kazısı ve pompalı drenaj başlar. Üretici aynı hafta su miktarının düştüğünü, komşu ise bölgede yağışın azaldığını söyler. Önce önceki sulama miktarı ve mevsimsel değişim, ardından pompanın çalışma saatleri ve kazı planı incelenir. Aynı dönem başka gözlem noktalarında benzer düşüş olup olmadığı belirlenir. Kazıyla bağ gösterilir ve kuyunun işletme için gerekliliği ortaya konursa, teknik olarak mümkün eski hale getirme ile geçici su temini giderleri ayrı değerlendirilir. Ölçüm yalnız kazı tamamlandıktan sonra yapılırsa başlangıç durumunu ispatlamak zorlaşabilir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Kazının Ruhsatlı Olması Tazminat Talebini Engeller Mi?

Ruhsat, tek başına özel hukuk sorumluluğunu çözmez. Zarar, neden bağı, kusur ve kanundaki takdir koşulları ayrıca incelenir.

Su Tamamen Kesilmediyse m.757 Uygulanmaz Mı?

Kısmi kesilme veya kirlenme de hüküm kapsamında olabilir. Yararlanma ve zarar unsurlarının gösterilmesi gerekir.

Geçici Su Gideriyle Eski Duruma Getirme Birlikte İstenebilir Mi?

Nitelikleri farklı olabilir. Taleplerin dayanağı ayrı gösterilir ve aynı kayıp iki kez hesaplanmaz.

Sonuç

Kaynak zararında sonucu belirleyen çalışma, suyun önceki kullanımını ve müdahale sonrası değişimi aynı teknik çerçevede ispatlamaktır. Parasal zarar ile eski duruma getirme istemi birbirinden ayrıldığında, görev, süre, delil ve kararın uygulanması da daha doğru belirlenebilir.

İlgili Makaleler

• Aynı yataktan beslenen komşu su kaynaklarının paylaştırılması
• Kaynak hakkının kurulması ve tapuya tescili

Kaynakça

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – kaynaklara zarar ve eski duruma getirme · m.756–759.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – haksız fiil ve zamanaşımı · m.49–52, 72.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – yetki, uzman incelemesi ve koruma · m.2, 6, 12, 16, 266, 389–390, 400–401.

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu – komşu hakkı başvurusu · m.18/A ve 18/B/1-ç.