Terditli Davada Asli ve İkinci Talebin İncelenme Sırası

Kapsam

Davacı bazı uyuşmazlıklarda öncelikle bir sonuca, bu mümkün değilse onun yerine başka bir sonuca ulaşmak ister. Bu tercih, iki ayrı talebi aynı anda kabul ettirmekten farklıdır. HMK m.111, aralarında hukuki veya ekonomik bağlantı bulunan taleplerin aynı davalıya karşı bir öncelik sırasıyla ileri sürülmesine izin verir. Uygulamada bu kuruma terditli dava denir. Terdit, dilekçeye yalnız “aksi halde” yazmakla değil, hangi talebin önce inceleneceği ve diğerinin ne zaman değerlendirileceğinin açıklanmasıyla kurulur.

Bu yazı medeni usulde talep sıralamasıyla ilgilidir. İcra mahkemesinde şikayet ile istihkakın birlikte veya terditli ileri sürülmesi, tüketicinin maddi hukuktaki seçimlik hakları ve alternatif edim borcunda alacaklının başvurusu aynı kurallara indirgenemez. Asıl uyuşmazlığa uygulanan maddi hukuk, hangi taleplerin kurulabileceğini belirler; usul kuralı bu hakları kendiliğinden yaratmaz.

Hukuki Ölçüt

HMK m.111 uyarınca davacı aynı davalıya karşı birden fazla talebi, biri asli öteki ikinci sırada olacak şekilde ileri sürebilir. Talepler arasında hukuki veya ekonomik bağ olmalıdır. Aynı teslim işlemine ilişkin öncelikle teslim, bu talebin esastan reddi halinde bedelin iadesi istenmesi, maddi hukuktaki koşullar ayrıca bulunuyorsa bu sıralamayı anlatmaya elverişli bir örnektir. Birbirinden kopuk uyuşmazlıklar, yalnız aynı davalıya karşı oldukları için yapay biçimde terditli hale getirilemez.

İkinci fıkra özellikle önemlidir: Mahkeme asli talebin esastan reddine karar vermeden ikinci talebi inceleyip hükme bağlayamaz. Bu nedenle ilk talebi usulden incelememek ile onun neden haklı bulunmadığını esastan belirlemek aynı geçiş noktası değildir. Davacı da ilk talepteki eksikliklerin sonradan otomatik olarak ikinci talep sayesinde giderileceğine güvenmemelidir.

HMK m.110'da davacı aynı davalıya karşı bağımsız birden fazla asli talebi aynı dilekçede yığabilir. Her iki talebin birlikte hüküm altına alınması isteniyorsa, bir talebi diğerine bağlı kılan m.111 rejimi uygun olmayabilir. HMK m.112'deki seçimlik dava ise maddi hukuktaki seçimlik borca ve seçim hakkının kullanılmamasına bağlı ayrı bir dava türüdür. Birbirine alternatif iki sonuç zikretmek, bu farklı kurumların koşullarını bir araya getirmez.

İkinci sıradaki talebin asli talebin faizi veya yargılama gideriyle de karıştırılmaması gerekir. Örneğin faiz, asıl alacağın kabulüne bağlı olarak istenebilir; terditteki ikinci talep ise asli talebin esastan reddi üzerine incelenir. Talepleri sadece “asıl ve feri” olarak etiketlemek yerine, karar mantığı sonuç bölümünde açıkça kurulmalıdır.

Görev, Yetki ve Süre

Mahkeme, davanın niteliğine göre görev ve yetkiyi; kanunen aranan diğer dava şartlarını da taleplerin içeriğine göre değerlendirir. Terditli sıralama, görevli olmayan bir mahkemeye kendiliğinden görev kazandırmaz. Örneğin İzmir'de bir taşınmazla ilgili tescil veya bedel istemi gündeme geliyorsa, taşınmazın aynına ilişkin talep ile kişisel alacak arasındaki yetki farkının dosyaya etkisi önceden incelenmelidir. Bu örnekte doğru çözüm, yalnız taşınmazın bulunduğu adresi yazmaktan ibaret değildir.

M.111 ikinci talep için ayrı bir dava açma günü belirlemez; iki talep aynı dava dilekçesinde kurulabilir. Bununla birlikte maddi hukuk bakımından zamanaşımı, hak düşürücü süre ve bildirim koşulları istem bazında farklı olabilir. Sonradan alternatif talep eklenmesi planlanıyorsa iddia ve savunmanın genişletilmesi, ıslah veya karşı tarafın muvafakatiyle ilgili kurallar ayrıca incelenir. Başlangıçta süresinde ileri sürülen bir talep, her yeni istemi kendiliğinden korumaz.

İspat ve Deliller

İspat planı iki sütunla kurulabilir. Birinci sütunda asli talebin doğması ve ifasının mümkün olması için gereken olaylar; ikinci sütunda ancak esastan ret halinde incelenecek alternatifin koşulları bulunur. Sözleşme ve teslim tutanağı ortak delil olabilir. Buna karşılık ödemenin miktarı, iade edilecek bedel ve daha önce yapılan mahsup için farklı belgeler gerekebilir. Ortak bir olayın anlatılması, iki istemin bütün koşullarının aynı belgelerle ispatlandığını göstermez.

Davalı taraf da itirazlarını aynı ayrımla kurabilir. Öncelikle asli talebin neden doğmadığı, doğduysa ifa edildiği veya artık istenemeyeceği açıklanabilir. İkinci istemin incelenme koşulu gerçekleşirse, tutar, taraf sıfatı, ödeme, iade veya zamanaşımı savunmaları ayrıca somutlaştırılır. Böylece bir isteme yönelik kabul veya itiraz, diğer istemin hukuki dayanağıyla yanlışlıkla birleştirilmez.

Usul Adımları ve Talepler

Dilekçede asli talep, alternatif talep ve ikisi arasındaki bağ ayrı gösterilir. Talep sonucunda, önce hangi kararın istenildiği ve yalnız ilk talebin esastan reddi halinde hangi sonuca hükmedilmesi beklendiği açık yazılır. Her iki istemin tutarı, varsa feri kalemleri ve kararın uygulanabilirliği bakımından gereken bilgiler belirtilir. Bir ürünün teslimi isteniyorsa ürün ayırt edilebilir olmalı; alternatif bedel isteniyorsa miktarın hangi belgelerden hesaplandığı anlaşılmalıdır.

Karar incelenirken yalnız “dava kabul edildi” veya “reddedildi” ibaresine bakmak yeterli değildir. Asli istem hakkında ne karar verildiği ve ikincil istemin incelenmesi için m.111/2 koşulunun oluşup oluşmadığı hüküm ve gerekçe üzerinden kontrol edilir. Bir istemin esastan reddedildiği halde alternatifin karşılanmaması ya da asli istem hakkında karar kurulmadan doğrudan alternatifin kabul edilmesi farklı usul itirazları doğurabilir. Uygun başvuru yolu, süre ve kararın yapısına göre ayrıca belirlenir.

Riskler ve Uygulama Senaryosu

Bir kişi, sipariş ettiği belirli bir cihazın teslimini, teslim isteminin esastan kabul edilmemesi durumunda ödediği bedelin iadesini istiyor. Önce siparişin hangi cihaza ilişkin olduğu, ödeme ve teslim yükümlülüğü ile ifanın mümkün olup olmadığı tartışılır. Asli talep kabul edilirse ikinci talep hakkında aynı anda bedel iadesine karar verilmesi istenmez. Asli talep esastan reddedilirse iade isteminin ayrı koşulları, özellikle ödenmiş tutar ve iadenin hukuki sebebi incelenir.

Ancak teslim edilen başka bir cihaz için ayrıca onarım gideri doğduğu ileri sürülüyorsa, bu kalem teslim talebinin alternatifi olmak zorunda değildir. Bağımsız veya birlikte talep edilmesi gereken bir kalemin yanlışlıkla ikinci sıraya bağlanması, davacı istediği ilk sonucu aldığında ek zararının incelenmemesine yol açabilir. İşin başında istenen ekonomik sonucun bir tabloyla ifade edilmesi bu riski azaltır.

Bir başka risk, “mahkeme uygun görürse” ibaresiyle hangi kararın istendiğini yargı merciinin tercihine bırakmaktır. Dilekçenin belirsizliği, karşı tarafın da hangi vakıa veya miktara cevap vereceğini öngörmesini zorlaştırır. Terdit kuran davacı, iki ayrı sonucu birbirine bağlayan noktayı ve ikinci talebin neden ilk talebin yerine geçeceğini göstermelidir.

İki Talebin Ekonomik Sonucunu Önceden Ayırmak

Aynı mal için ifa, onun bulunmaması halinde değer ödenmesi veya daha önce ödenen bedelin dönmesi birbirine benzer görünse de ekonomik sonuç aynı olmayabilir. Malın değeri ile ödenen bedel farklı tutarlar olabilir; hangi hesabın niçin istendiği maddi hukuk yönünden gerekçelendirilmelidir. Talep sırasını kurmak, mahkemeye delil bulunmadığında tutarlardan birini serbestçe seçme yetkisi vermez. Başta kullanılan sözleşme ve dekontların iki isteme ne ölçüde dayanak olduğu ayrıca gösterilir.

Hükmün uygulanabilirliği açısından da birinci sıradaki talep mümkün olduğunca ölçülebilir olmalıdır. Eşyanın teslimi söz konusuysa seri numarası ve ayırt edici nitelikler, bir işin yapılması isteniyorsa işin kapsamı belirtilir. İkinci sırada parasal sonuç varsa onun hesap tablosu, teslimin nasıl gerçekleşeceğine ilişkin tablonun yerine geçmez. Böylece asıl istem kabul edildiğinde neyin uygulanacağı; reddedildiğinde ikinci istemin hangi ekonomik sonucu doğuracağı anlaşılır.

Bazen taraflar yargılama sırasında asli istemi karşılayan bir işlem yapar. Bu halde ilk talebin konusuz kalması ile esastan reddedilmesi aynı kabul edilmemeli; gelişmenin hangi talepleri etkilediği ve feri sonuçlar ayrıca açıklanmalıdır. Alternatif istemi otomatik olarak canlandırdığı varsayılmadan önce oluşan durumun usuli karşılığı belirlenir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Mahkeme Önce İkinci Talebi İnceleyebilir Mi?

HMK m.111/2 uyarınca asli talebin esastan reddi gerçekleşmeden ikinci talep incelenip hükme bağlanamaz.

Terditli Dava Açınca İki Talep Birden Kabul Edilir Mi?

Bu yapı, taleplerin birlikte kabul edilmesi için değil, ikinci talebin ancak önceki esastan reddedilirse incelenmesi için kurulur. Birlikte istenen talepler başka usul koşullarıyla değerlendirilir.

İlk Talep Usulden Reddedilirse İkinci Talep Otomatik İncelenir Mi?

Hayır. Kanun geçiş ölçütünü asli talebin esastan reddine bağlar. Usul engelinin niteliği ve başvurunun kapsamı ayrıca kontrol edilmelidir.

Sonuç

Terditli dava, iki ayrı hukuki sonuca bir öncelik sırası verir. Her istemin maddi dayanağını, delilini ve sonucunu baştan ayırmak; mahkemenin de hangi aşamada hangi talebi incelediğini hükümden okuyabilmek gerekir.

İlgili Okumalar

İcra uyuşmazlığında Şikayet Ve İstihkak Davasının Terditli Açılması ayrı görev ve usul sorularına odaklanır; bu dosyaya genel hukuk davasının yöntemi doğrudan taşınmamalıdır. Asli veya ikinci istemin sonradan değiştirilmesi gerekiyorsa Islah, Talep Artırımı ve Zamanaşımı, talep artırımının ayrı sonuçlarını açıklar. Başlangıçta terdit kurmak, sonraki dilekçedeki her yeni istemi usulen mümkün kılmaz.

Kaynakça

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 12, 26, 110, 111, 112, 114, 115, 141, 176, 190, 194.
• 6100 sayılı Kanun (TBMM kabul metni, 2011), m. 111.

Mevzuat metinlerinin son kontrolü: 9 Kasım 2026.