Takas Beyanı ve Karşılıklı Alacakların Sona Ermesi

Kapsam

Karşılıklılık, muacceliyet, aynı tür edim, çekişmeli alacak, zamanaşımı, takas beyanı, geriye etki, takastan feragat, yasak alacaklar, dava içi takas ve hesap ele alınır. TBK m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur. Sonuca giderken işlemin adı değil gerçek hukuki niteliği, tarafların sıfatı ve korunan menfaat belirleyicidir.

Bu çalışma, takas beyanı ve karşılıklı alacakların sona ermesi konusunda 31 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır. Kaynakça, Mevzuat Bilgi Sistemi ile resmî karar ve kurum sayfalarına yönelir. Doğrudan resmî tam metni bulunmayan bir kayıt belirli esas-karar numarasıyla emsal gibi sunulmamış; veri tabanı bağlantıları güncel içtihadın somut dosya üzerinden yeniden araştırılması için verilmiştir. Olay tarihinde yürürlükte bulunan metin ayrıca kontrol edilmelidir.

Hukukî Sorunun Çerçevesi ve Ayrımlar

İncelemenin ilk ölçütü “tbk m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur” kuralıdır. Takas beyanı hangi alacağın hangi borca karşı kullanıldığını belirlemeye elverişli olmalı ve karşı tarafa ulaşmalıdır; mahkeme takası taraf beyanı olmadan kural olarak kendiliğinden uygulamaz. Ayrıca “karşı alacağın çekişmeli olması takası tek başına engellemez; ancak alacağın varlığı, miktarı ve muacceliyeti yargılamada ispatlanmalıdır” yaklaşımının somut olayda uygulanıp uygulanmayacağı, özel hüküm ve dosya belgeleri üzerinden sınanmalıdır.

Takas Beyanı ve Karşılıklı Alacakların Sona Ermesi bakımından maddi hukuk hakkın doğup doğmadığını; usul hukuku ise bu hakkın hangi merci önünde, hangi sürede ve hangi delille korunacağını belirler. Hakimin hukuku kendiliğinden uygulaması, tarafın vakıaları ve talep sonucunu açıkça ortaya koyma yükünü ortadan kaldırmaz. Bu nedenle olay kronolojisi, her çekişmeli vakıanın karşısında dayanak belge ve hukuki sonuç bulunacak şekilde hazırlanmalıdır.

Resmî Mevzuat Haritası

6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.143/1

Doğrulanmış Kanun Alıntısı

“Takas, ancak borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir.” — Alıntının yeri: Türk Borçlar Kanunu m.143/1, ilk cümle

Bu alıntı, TBMM, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kabul metni, m.143/1 üzerinden 31.08.2026 tarihinde doğrulanmıştır.

Takas beyanı ve karşılıklı alacakların sona ermesi kapsamında m.143/1 hükümleri takas koşulları ve sonuçları bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.132, 190

Takas beyanı ve karşılıklı alacakların sona ermesi kapsamında m.132, 190 hükümleri karşı dava ve ispat bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Türk Ticaret Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.89-101

Takas beyanı ve karşılıklı alacakların sona ermesi kapsamında m.89-101 hükümleri cari hesapla bağlantılı mahsup bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Türk Borçlar Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

Doktrindeki Yaklaşımlar

Aşağıdaki doktrin görüşü bağlayıcı değildir; doğrulanmış bibliyografik kaydından, eserin bağlamı korunarak aktarılmıştır.

İffet Didem Suna: Türk Borçlar Hukukunda Takas

Takas, karşılıklı ve muaccel edimleri fiilen iki kez ifa etme külfetini kaldıran tek taraflı yenilik doğuran bir açıklamadır. Bu yaklaşım, somut uyuşmazlık içinde somut vakıa ve yürürlükteki hükümle birlikte değerlendirilmelidir.

“Bu yönüyle takas, tarafların edimlerinin ifasındaki zaman kayıpları ve masrafları önlemektedir.” — Alıntının yeri: Öz

Takas beyanı ve karşılıklı alacakların sona ermesi konusunda yararlanılan eser: İffet Didem Suna, “Türk Borçlar Hukukunda Takas”, Konya Barosu Dergisi, 2023, C. 1, S. 1, s. 155-192. Doğrulama tarihi: 31.08.2026.

Somut Dosyada Usul ve Delil Notu

Takas savunmasının görüleceği görevli mahkeme temel alacak ilişkisinin niteliğine göre belirlenir; ticari, tüketici, iş veya kira uyuşmazlığında ilgili arabuluculuk rejimi uygulanır. Karşılıklılık, edimlerin özdeşliği, muacceliyet ve takas beyanının karşı tarafa ulaşması ayrı ispatlanmalıdır. Zamanaşımına uğramış alacak ancak takas edilebilir hâle geldiği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa kullanılabilir; iflas ve takastan feragat hâlleri ayrıca denetlenmelidir. Resmî MBS PDF bağlantısı belirlenmiştir; mevzuat alıntısı aşağıda gösterilen TBMM kabul/değişiklik metni veya Resmî Gazete ilk yayım metniyle kelimesi kelimesine karşılaştırılmıştır. Ancak MBS PDF bu araştırma turunda satır düzeyinde açılamadığından bu doğrulama güncel konsolide metin veya yürürlük doğrulaması değildir; güncel metin, yürürlük ve olay tarihi ayrıca kontrol edilmelidir.

Uygulanacak Ölçütler

TBK m.139 ve Devamında Takas, Tarafların Birbirine Karşı Muaccel ve Aynı Türden Borçlarında Tek Taraflı Yenilik Doğuran Beyanla, Küçük Olan Borç Tutarınca Sona Erme Sonucu Doğurur.

Bu kuralın olayda karşılık bulması için iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler ile maddi vakıa arasında açık bağ kurulmalıdır. “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden TBK m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur” değerlendirmesi, ilgili usul adımındaki kayıtlarla doğrulanmadıkça soyut kabul olarak bırakılamaz.

Takas Beyanı Hangi Alacağın Hangi Borca Karşı Kullanıldığını Belirlemeye Elverişli Olmalı ve Karşı Tarafa Ulaşmalıdır; Mahkeme Takası Taraf Beyanı Olmadan Kural Olarak Kendiliğinden Uygulamaz.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden takas beyanı hangi alacağın hangi borca karşı kullanıldığını belirlemeye elverişli olmalı ve karşı tarafa ulaşmalıdır; mahkeme takası taraf beyanı olmadan kural olarak kendiliğinden uygulamaz” ölçütünün değerlendirilmesinde belirleyici nokta, taraf anlatısından çok fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları ile ortaya çıkan fiilî durumdur. Usul planı kurulurken kuralın istisnası ve somut uyuşmazlıkta görev ve süre ayrımını belgeye bağlamamak savunması da ayrıca incelenmelidir.

Karşı Alacağın Çekişmeli Olması Takası Tek Başına Engellemez; Ancak Alacağın Varlığı, Miktarı ve Muacceliyeti Yargılamada İspatlanmalıdır.

Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden karşı alacağın çekişmeli olması takası tek başına engellemez; ancak alacağın varlığı, miktarı ve muacceliyeti yargılamada ispatlanmalıdır. Bu ölçüt özellikle muacceliyet ve temerrüt bildirimleri üzerinden sınanır. Takas yasağı veya feragat hükmünün incelenmesi tamamlanmadan sonuca gidilmesi, somut uyuşmazlık bakımından maddi vakıa ile hukuki nitelendirmeyi aynı cümlede varsaymak ihtimalini güçlendirebilir.

Somut Uyuşmazlık İncelemesinde Maddi Hak, Görevli Merci, Süre, İspat Yükü ve Uygulanabilir Talep Sonucu Birbirinden Ayrılarak Denetlenmelidir.

Bu kuralın olayda karşılık bulması için takas beyanı ile ulaşma kaydı ile maddi vakıa arasında açık bağ kurulmalıdır. “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık incelemesinde maddi hak, görevli merci, süre, ispat yükü ve uygulanabilir talep sonucu birbirinden ayrılarak denetlenmelidir” değerlendirmesi, ilgili usul adımındaki kayıtlarla doğrulanmadıkça soyut kabul olarak bırakılamaz.

İspat Planı ve Deliller

İki Borcu Doğuran Sözleşme ve Belgeler.

Bu delil öncelikle “tbk m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur” iddiasını sınamak için kullanılır. “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler” tek başına bütün uyuşmazlığı değil, bağlı olduğu çekişmeli vakıayı kanıtlayabilir.

Fatura, Cari Hesap ve Mutabakat Kayıtları.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları” değerlendirilirken kaydın kim tarafından, hangi amaçla ve ne zaman oluşturulduğu açıklanmalıdır. İlgili usul adımı yürütülürken fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları ile çelişen kayıtlar da dosyaya getirtilmelidir.

Muacceliyet ve Temerrüt Bildirimleri.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden muacceliyet ve temerrüt bildirimleri” kaydı, “Karşı alacağın çekişmeli olması takası tek başına engellemez; ancak alacağın varlığı, miktarı ve muacceliyeti yargılamada ispatlanmalıdır” ölçütünün ispat alanına girer. Kaydın kişi, işlem ve tarih bağlantısı kurulmalı; özgünlük ve bütünlük karşı kayıtlarla sınanmalıdır.

Takas Beyanı ile Ulaşma Kaydı.

Bu delil öncelikle “somut uyuşmazlık incelemesinde maddi hak, görevli merci, süre, ispat yükü ve uygulanabilir talep sonucu birbirinden ayrılarak denetlenmelidir” iddiasını sınamak için kullanılır. “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden takas beyanı ile ulaşma kaydı” tek başına bütün uyuşmazlığı değil, bağlı olduğu çekişmeli vakıayı kanıtlayabilir.

Ödeme, Mahsup ve Muhasebe Kayıtları.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden ödeme, mahsup ve muhasebe kayıtları” değerlendirilirken kaydın kim tarafından, hangi amaçla ve ne zaman oluşturulduğu açıklanmalıdır. İlgili usul adımı yürütülürken ödeme, mahsup ve muhasebe kayıtları ile çelişen kayıtlar da dosyaya getirtilmelidir.

Görevli Merci ve Başvuru Sırası

Karşılıklı Borçların Taraf ve Para Cinsi Bakımından Eşleştirilmesi.

Bu aşamanın amacı yalnız şekli tamamlamak değildir; iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler ile talep arasındaki bağlantıyı doğru mercie taşımaktır. “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden karşılıklı borçların taraf ve para cinsi bakımından eşleştirilmesi” adımından sonra bir sonraki işlem için ayrıca süre kaydı açılmalıdır.

Her Alacağın Varlık ile Muacceliyetinin Denetlenmesi.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden her alacağın varlık ile muacceliyetinin denetlenmesi” işlemi yürütülürken görev, yetki ve yalnız kanunun açıkça aradığı dava şartları kadar istenen hükmün uygulanabilirliği de denetlenir. Eksik fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları, somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma talebinin kapsamını doğrudan etkileyebilir.

Takas Yasağı veya Feragat Hükmünün İncelenmesi.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden takas yasağı veya feragat hükmünün incelenmesi” işlemi, başvurunun ayrı bir aşamasıdır. Muacceliyet ve temerrüt bildirimleri dosyaya alınmalı ve somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi talebinin görevli merci önündeki somut sonucu açıklanmalıdır.

Takas Beyanının İspatlı Biçimde Yöneltilmesi.

Bu aşamanın amacı yalnız şekli tamamlamak değildir; takas beyanı ile ulaşma kaydı ile talep arasındaki bağlantıyı doğru mercie taşımaktır. “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden takas beyanının ispatlı biçimde yöneltilmesi” adımından sonra bir sonraki işlem için ayrıca süre kaydı açılmalıdır.

Dava ve İcra Takibinde Kalan Bakiyenin Hesaplanması.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden dava ve icra takibinde kalan bakiyenin hesaplanması” işlemi yürütülürken görev, yetki ve yalnız kanunun açıkça aradığı dava şartları kadar istenen hükmün uygulanabilirliği de denetlenir. Eksik ödeme, mahsup ve muhasebe kayıtları, somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma talebinin kapsamını doğrudan etkileyebilir.

Sürelerin Hesabı

Takas Beyanı İçin Özel Kısa Süre Yoktur; Zamanaşımına Uğramış Alacağın Takası Bakımından Alacakların Takas Edilebilir Olduğu An ve Zamanaşımı Tarihi Birlikte İncelenmelidir.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden takas beyanı için özel kısa süre yoktur; zamanaşımına uğramış alacağın takası bakımından alacakların takas edilebilir olduğu an ve zamanaşımı tarihi birlikte incelenmelidir” takvim kuralında önce süreyi başlatan belge tespit edilmelidir. Karşılıklı borçların taraf ve para cinsi bakımından eşleştirilmesi yapılırken zamanaşımı, hak düşürücü süre ve usul süresi birbirine karıştırılmamalıdır.

Somut Uyuşmazlık Bakımından Zorunlu Ön Başvuru, Özel İtiraz veya Şikayet Yolu Varsa Genel Dava Yolundan Önce Kendi Süresinde Tamamlanmalıdır.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık bakımından zorunlu ön başvuru, özel itiraz veya şikayet yolu varsa genel dava yolundan önce kendi süresinde tamamlanmalıdır” uyarısının uygulanması, başlangıç ve son günün ayrı ayrı hesaplanmasını gerektirir. Elektronik gönderim, tebligat ve başvuru alındıları dosyada korunmalıdır.

Somut Dosyada Tebliğ, Öğrenme, Elektronik Başvuru ve İşlem Tarihleri Resmi Kayıtla Doğrulanmalı; Süre Hesabı Varsayıma Bırakılmamalıdır.

Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut dosyada tebliğ, öğrenme, elektronik başvuru ve işlem tarihleri resmi kayıtla doğrulanmalı; süre hesabı varsayıma bırakılmamalıdır. Başlangıç anı varsayımla değil tebligat, öğrenme, ödeme veya işlem kaydıyla belirlenir; sürenin hukukî niteliği ayrıca gösterilir.

Talep Sonucunun Kurulması

Takas Nedeniyle Borcun Tamamen veya Kısmen Sona Erdiğinin Tespiti.

Mahkemeden veya yetkili merciden istenen sonuç Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden takas nedeniyle borcun tamamen veya kısmen sona erdiğinin tespiti olarak belirlenecekse, kabul hâlinde uygulanacak hüküm kişi, dönem ve miktar yönünden açık olmalıdır. Dayanak delil iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler, temel ölçüt ise “tbk m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur” olacaktır.

Somut Uyuşmazlık Yönünden Ölçülü Geçici Hukuki Koruma.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma” isteminin diğer taleplerle asli, ferî veya terditli ilişkisi açıklanmalıdır. Fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları bulunmadığında talebin kapsamı varsayımla genişletilmemelidir.

Somut Uyuşmazlık Bakımından Hukuka Aykırılığın Etkilerinin Giderilmesi.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi” talebi, “Karşı alacağın çekişmeli olması takası tek başına engellemez; ancak alacağın varlığı, miktarı ve muacceliyeti yargılamada ispatlanmalıdır” koşuluyla ve muacceliyet ve temerrüt bildirimleri deliliyle ilişkilendirilmelidir. Asıl talep ile faiz, gider ve geçici koruma ayrı kurulmalıdır.

Resmî Karar ve Kurum Uygulaması

Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E. 2016/2005, K. 2017/4537, 21.12.2017 — Resmî Tam Metin ve Doğrulanmış Alıntı

Doğrulanmış Karar Alıntısı

“karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu oldukları takdirde, her iki borç muaccel ise her biri alacağını borcuyla takas edebilir.” — Alıntının yeri: Gerekçe; TBK m.139 uyarınca takasın karşılıklılık, özdeşlik ve muacceliyet koşulları paragrafı

Alıntı, resmî tam metin üzerinden 31.08.2026 tarihinde doğrulanmıştır. Kararın sonucu: bozma.

Takas beyanı ve karşılıklı alacakların sona ermesi bağlamında resmî karar kaynağı üzerinden doğrulanan hukuki ilke şöyle özetlenebilir: Takas için karşılıklı para veya özdeş edim borçlarının muaccel olması gerekir; alacaklardan birinin çekişmeli olması tek başına takasa engel değildir. Bu özet doğrudan alıntı değildir; yukarıdaki kısa pasaj karar metninden kelimesi kelimesine alınmıştır. Karar, maddi olayı ve sonucu ile birlikte okunmalıdır.

Somut olayla benzerlik: Satım bedeli alacağına karşı başka dava dosyasındaki fazla ödeme alacağının takas edilmesi ve muacceliyet tarihleri doğrudan incelenmiştir.

Kararın uygulanma sınırı: Bozma, karşı alacağın takip tarihinden önce muaccel olup olmadığının eksik araştırılmasına dayanır; takasın somut olayda kesin gerçekleştiği sonucunu kurmaz.

Karşı Görüşler ve Ret Riskleri

Aynı Ekonomik İlişkide Bulunmayı Karşılıklılık Sayıp Farklı Tüzel Kişilerin Borçlarını Birbirine Takas Etmek.

Bu risk, karşı tarafın en güçlü savunmalarından biri olarak ele alınmalıdır: “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden aynı ekonomik ilişkide bulunmayı karşılıklılık sayıp farklı tüzel kişilerin borçlarını birbirine takas etmek”. Bu savunmaya verilecek cevap, iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler delili ve “TBK m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur” ölçütü üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Somut Uyuşmazlıkta Görev ve Süre Ayrımını Belgeye Bağlamamak.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlıkta görev ve süre ayrımını belgeye bağlamamak” riski gerçekleşirse somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma talebi bütünüyle veya kısmen etkisiz kalabilir. Bu nedenle usul işlemleri yürütülürken olay kronolojisi ve karşı deliller birlikte incelenmelidir.

Somut Uyuşmazlık Bakımından Maddi Vakıa ile Hukuki Nitelendirmeyi Aynı Cümlede Varsaymak.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık bakımından maddi vakıa ile hukuki nitelendirmeyi aynı cümlede varsaymak” riski hem maddi hakkı hem başvurunun dinlenebilirliğini zayıflatabilir. Takas yasağı veya feragat hükmünün incelenmesi aşamasında muacceliyet ve temerrüt bildirimleri kontrol edilmeli; eksiklik giderilemiyorsa iddianın kapsamı daraltılmalıdır.

Somut Uyuşmazlık Araştırmasında Güncel Resmi Metin Yerine İkincil Özetle Yetinmek.

Bu risk, karşı tarafın en güçlü savunmalarından biri olarak ele alınmalıdır: “Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık araştırmasında güncel resmi metin yerine ikincil özetle yetinmek”. Bu savunmaya verilecek cevap, takas beyanı ile ulaşma kaydı delili ve “somut uyuşmazlık incelemesinde maddi hak, görevli merci, süre, ispat yükü ve uygulanabilir talep sonucu birbirinden ayrılarak denetlenmelidir” ölçütü üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Somut Uyuşmazlık Talep Sonucunu Kabul Halinde Uygulanamayacak Belirsizlikte Kurmak.

“Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2016/2005, K. 2017/4537 yönünden somut uyuşmazlık talep sonucunu kabul halinde uygulanamayacak belirsizlikte kurmak” riski gerçekleşirse somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma talebi bütünüyle veya kısmen etkisiz kalabilir. Bu nedenle usul işlemleri yürütülürken olay kronolojisi ve karşı deliller birlikte incelenmelidir.

Avukat İçin Dosya Hazırlık Kontrol Listesi

• iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler
• fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları
• muacceliyet ve temerrüt bildirimleri
• takas beyanı ile ulaşma kaydı
• ödeme, mahsup ve muhasebe kayıtları

• karşılıklı borçların taraf ve para cinsi bakımından eşleştirilmesi
• her alacağın varlık ile muacceliyetinin denetlenmesi
• takas yasağı veya feragat hükmünün incelenmesi
• takas beyanının ispatlı biçimde yöneltilmesi
• dava ve icra takibinde kalan bakiyenin hesaplanması

• Süre çizelgesinde Takas beyanı için özel kısa süre yoktur; zamanaşımına uğramış alacağın takası bakımından alacakların takas edilebilir olduğu an ve zamanaşımı tarihi birlikte incelenmelidir. Takas Beyanı ve Karşılıklı Alacakların Sona Ermesi bakımından zorunlu ön başvuru, özel itiraz veya şikayet yolu varsa genel dava yolundan önce kendi süresinde tamamlanmalıdır. Takas Beyanı ve Karşılıklı Alacakların Sona Ermesi dosyasında tebliğ, öğrenme, elektronik başvuru ve işlem tarihleri resmi kayıtla doğrulanmalı; süre hesabı varsayıma bırakılmamalıdır.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Bir Taraf Karşı Alacağını Hangi Koşullarda Takas Beyanıyla Borcundan Düşebilir ve Çekişmeli Ya Da Zamanaşımına Uğramış Alacak Takasta Nasıl Değerlendirilir?

TBK m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur. Dosyanın ilk işleminde görev, süre ve delil koruma planı kurulmalı; iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler ise mümkünse doğrudan düzenleyen kurum veya özgün kaynaktan alınmalıdır.

Hangi Kayıtlar İki Borcu Doğuran Sözleşme ve Belgeler ile Karşılaştırılmalıdır?

İki borcu doğuran sözleşme ve belgeler, fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları, muacceliyet ve temerrüt bildirimleri birlikte okunmalıdır. Her kayıt yalnız bağlantılı olduğu çekişmeli vakıa bakımından kullanılır; düzenleyeni, tarihi ve bütünlüğü ayrıca denetlenir.

Takas Beyanı ve Karşılıklı Alacakların Sona Ermesi Bakımından Doğru Merci ve Usul Yolu Hangi Verilerle Belirlenir?

Karşılıklı borçların taraf ve para cinsi bakımından eşleştirilmesi; her alacağın varlık ile muacceliyetinin denetlenmesi; takas yasağı veya feragat hükmünün incelenmesi; takas beyanının ispatlı biçimde yöneltilmesi; dava ve icra takibinde kalan bakiyenin hesaplanması. Görev, yetki, taraf sıfatı, harç ve yalnız kanunun açıkça aradığı hâllerde zorunlu ön başvuru esas incelemesinden önce tamamlanmalıdır.

Takas Beyanı ve Karşılıklı Alacakların Sona Ermesi Bakımından Hangi Başlangıç Olayı Süreyi Başlatır?

Takas beyanı için özel kısa süre yoktur; zamanaşımına uğramış alacağın takası bakımından alacakların takas edilebilir olduğu an ve zamanaşımı tarihi birlikte incelenmelidir. Somut uyuşmazlık bakımından zorunlu ön başvuru, özel itiraz veya şikayet yolu varsa genel dava yolundan önce kendi süresinde tamamlanmalıdır. Somut dosyada tebliğ, öğrenme, elektronik başvuru ve işlem tarihleri resmi kayıtla doğrulanmalı; süre hesabı varsayıma bırakılmamalıdır.

Takas Nedeniyle Borcun Tamamen veya Kısmen Sona Erdiğinin Tespiti İstemi Mahkemeden veya Yetkili Merciden Nasıl İstenmelidir?

Takas nedeniyle borcun tamamen veya kısmen sona erdiğinin tespiti, somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma, somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi somut olayın elverdiği ölçüde gündeme gelebilir. Taleplerin asıl veya yardımcı niteliği ile uygulanabilecek ferilerin dayanağı ayrı gösterilmelidir.

Sonuç

Somut uyuşmazlık bakımından güvenilir sonuç, tek belgeye veya soyut bir karar özetine dayanmaz. “Bir taraf karşı alacağını hangi koşullarda takas beyanıyla borcundan düşebilir ve çekişmeli ya da zamanaşımına uğramış alacak takasta nasıl değerlendirilir” sorusu, 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu ile olay tarihindeki resmî uygulama birlikte değerlendirilerek cevaplanır. TBK m.139 ve devamında takas, tarafların birbirine karşı muaccel ve aynı türden borçlarında tek taraflı yenilik doğuran beyanla, küçük olan borç tutarınca sona erme sonucu doğurur.

Dosyanın ilk önceliği karşılıklı borçların taraf ve para cinsi bakımından eşleştirilmesi, delil omurgası ise iki borcu doğuran sözleşme ve belgeler ile fatura, cari hesap ve mutabakat kayıtları arasındaki doğrulamadır. Takvimdeki ilk uyarı şudur: Takas beyanı için özel kısa süre yoktur; zamanaşımına uğramış alacağın takası bakımından alacakların takas edilebilir olduğu an ve zamanaşımı tarihi birlikte incelenmelidir. Takas nedeniyle borcun tamamen veya kısmen sona erdiğinin tespiti talebi açık ve uygulanabilir kurulmalı; aynı ekonomik ilişkide bulunmayı karşılıklılık sayıp farklı tüzel kişilerin borçlarını birbirine takas etmek riski başvuru yapılmadan önce giderilmelidir.

Kaynakça ve Karar Doğrulaması

• Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E. 2016/2005, K. 2017/4537, 21.12.2017 — resmî tam metin ve doğrulanmış alıntı — künye, karar sonucu ve kısa alıntı 31.08.2026 tarihinde resmî tam metinden doğrulandı; araştırma ölçütü: Takas için karşılıklı para veya özdeş edim borçlarının muaccel olması gerekir; alacaklardan birinin çekişmeli olması tek başına takasa engel değildir.
• 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu — m.143/1
• TBMM, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kabul metni, m.143/1 — alıntı yeri: Türk Borçlar Kanunu m.143/1, ilk cümle
• 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m.132, 190
• 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.89-101
• İffet Didem Suna, “Türk Borçlar Hukukunda Takas”, Konya Barosu Dergisi, 2023, C. 1, S. 1, s. 155-192
• Yargıtay Karar Arama
• Yargıtay İçtihat Merkezi Hakkında Resmî Duyuru