Ceza Davasında Tek Tanığın Duruşmada Dinlenmesi ve Önceki İfade

Kapsam

Bir ceza davasında isnat edilen olayın kanıtı yalnız bir tanığın anlatımı olabilir. Böyle bir dosyada tanığın soruşturma evresindeki tutanağını duruşmada okumakla tanığı dinlemek aynı işlem değildir. CMK m.210/1, olayın delili tek tanığın açıklamasından ibaret olduğunda doğrudan dinlemeyi zorunlu kılar. Uyuşmazlık çoğu kez dosyada başka belgelerin bulunup bulunmadığından değil, bu belgelerin isnat edilen olayın belirleyici unsurunu gerçekten ispatlayıp ispatlamadığından doğar.

Bu yazı tek tanığa ait önceki yazılı anlatımın canlı dinleme yerine kullanılmasını inceler. Tanığın sanıkla yüzleştirilmesinin biçimi, görüntülü dinleme altyapısı ve tanıklıktan çekinme sebepleri ayrı konulardır. Burada bu araçlar yalnız m.210'daki dinleme yükümlülüğünü ve beyanın duruşmada tartışılmasını nasıl etkiledikleri ölçüde ele alınır.

Hukuki Ölçüt

CMK m.210/1'e göre olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse o tanık duruşmada dinlenir. Daha önceki ifade tutanağı veya yazılı açıklama okunarak dinleme yerine geçilemez. Örneğin bir kamera kaydı sadece olay yerinde bulunmayı gösteriyor, isnat edilen hareketi yalnız tanık aktarıyorsa, kamera kaydının varlığı tek başına belirleyici unsurun bağımsız biçimde kanıtlandığı anlamına gelmez. Hangi unsurun hangi kaynağa dayandığı ayrı belirtilmelidir.

CMK m.211, tanığın veya sanığın suç ortağının ölümü, yerinin bulunamaması, duruşmaya belli olmayan süreyle gelmesinin mümkün olmaması ve ifadeye göre hazır bulunmasının gerekli görülmemesi gibi hallere ilişkin okuma düzeni içerir. İlgili muhakeme öznelerinin birlikte rızası da ikinci fıkrada düzenlenir. Bu hükmün varlığı, m.210 kapsamındaki her dosyada önceki tutanağın okunmasını otomatik olarak yeterli hale getirmez. Dinlemenin mümkün olup olmadığı, yapılamamasının somut nedeni ve beyanın hükümdeki ağırlığı birlikte incelenmelidir.

M.212, tanık duruşmada dinlenirken hatırlamadığı kısmı hatırlatmak veya önceki ve yeni anlatım arasındaki çelişkiyi gidermek için önceki ifadenin okunmasına imkan verir. Burada tanığın duruşmadaki dinlenmesi zaten gerçekleşir; önceki beyan bu dinlemeye yardımcı olur. M.210/2 ise çekinme hakkına sahip kişi duruşmada bu hakkı kullandığında önceki ifade tutanağının okunamayacağını düzenler. Tanığın unutması, dinlenememesi ve hukuken çekinmesi aynı gerekçe değildir.

Görev, Yetki ve Süre

Dinleme ve önceki tutanağın kullanılması talepleri, kovuşturmayı yapan mahkemeye sunulur. Tanığın başka yerde oturması veya sağlık nedeniyle mahkemeye getirilememesi halinde CMK m.180 ve m.181'deki imkan ve bildirim düzeni gündeme gelebilir. İzmir'de başka bir mahkemeye gönderilen talimatın günü, asıl dosya tutanağı ve ilgililere yapılan bildirimler birlikte kontrol edilir. Önceki yazılı ifadenin okunması ile o aşamada etkili biçimde soru sorulabilen bir dinleme ayrı değerlendirilmelidir.

İtirazı hüküm kurulmadan önce, tanık listesi ve duruşma tutanağı üzerinden somutlaştırmak yararlıdır. M.210, kendine özgü genel bir günlük itiraz süresi belirlemez. Hüküm sonrasında kullanılabilecek kanun yolu ve onun süresi, kararın türüne ve ilgili usule göre ayrıca belirlenir. Bu nedenle bir dinleme talebinde bulunulması, yaklaşan başka bir süreyi durdurmuş sayılmaz.

İspat ve Deliller

Dosyadaki delilleri yalnız adlarıyla değil, ispat ettikleri vakıayla eşleştirin. Olay yeri tutanağı, hasar fotoğrafı veya kamera kaydı tanığın söylediği olayın bir bölümünü doğrulayabilir; ancak isnat edilen kişinin belirlenmesini veya hareketin nasıl gerçekleştiğini göstermeyebilir. Aynı tanığın anlatımını tekrar eden bir kolluk yazısı da her zaman bağımsız kaynak değildir. Belgeye verilen isim yerine bilginin nereden geldiğine bakılır.

Tanık çağrısı, adres araştırması, mazeret ve talimat tutanakları, dinlemenin mümkün olup olmadığının gösterilmesi için önemlidir. Tanığın önceki anlatımı hükümde kullanılmışsa hangi cümlenin hangi vakıayı belirlediği gerekçeden saptanır. CMK m.217'nin delillerin duruşmaya getirilip huzurda tartışılması kuralı ve m.230'un gerekçeye ilişkin hükümleri, bu karşılaştırmayı yapmaya yardımcı olur.

Usul Adımları ve Talepler

Mahkemeye önce tanığın kimliği, önceki ifadesinin alındığı tarih ve hangi olay unsurunu tek başına taşıdığı bildirilir. Sonra doğrudan dinleme, koşulları varsa başka bir dinleme yöntemi veya yeniden çağrı gibi uygulanabilir adım istenir. Tanığa yöneltilecek sorular, genel bir güvenilirlik suçlaması yerine yer, zaman, görüş açısı veya önceki çelişkiyle ilgili somut konulara bağlanır. Bu, dinleme isteminin neden gerekli olduğunun anlaşılmasını sağlar.

Mahkeme önceki tutanakla yetinmeyi düşünüyorsa, dinlemenin neden yapılamadığı ve m.211'deki hangi koşulun uygulandığı konusunda değerlendirme istenebilir. Tanık duruşmada çekinmişse m.210/2 farklı biçimde ileri sürülür. Daha sonra kanun yoluna başvurulacaksa sadece tanığın gelmediği değil, olayın hangi kısmının başka delille doğrulanmadığı ve önceki beyanın karar üzerindeki etkisi belirtilir.

Riskler ve Uygulama Senaryosu

Bir ceza davasında kamera kaydı, iki kişinin aynı sokakta bulunduğunu gösterir. İsnat edilen hareket kamera açısının dışında kalmıştır ve onu gördüğünü söyleyen yalnız bir kişi vardır. Bu durumda görüntü kaydı dosyada bulunsa da belirleyici fiil yalnız tanığın anlatımına dayanabilir. Mahkemeden tanığın duruşmada dinlenmesi, görüş açısı ve olay anını ayırt edebilme imkanının sorulması istenir. Tanığın önceki ifadesi okunarak varlığı saptanan boşluk kendiliğinden kapanmaz.

Tanık dinlenir fakat bazı ayrıntıları hatırlamazsa m.212 kapsamında önceki ifadenin ilgili kısmı hatırlatma için okunabilir. Bu durumda önemli olan, tanığın buna ne yanıt verdiğinin ve önceki ifadeyle yeni anlatım arasındaki farkın tutanağa geçmesidir. Sadece eski ifadenin dosyaya alınması ile tanığın o kısım hakkında soru ve açıklamaya açık biçimde dinlenmesi ayrı işlemlerdir.

Tanığın Bulunamadığı veya Özel Usulle Dinlenmesi Gereken Dosyalar

Mahkemenin tanığı bulamaması, dosyaya gönderilmiş tek bir çağrının sonuçsuz kalmasıyla her zaman eşdeğer değildir. Çağrının doğru adrese ulaşıp ulaşmadığı, bilinen başka iletişim veya adres kayıtlarının dosyada bulunup bulunmadığı ve tanığın gerçekten dinlenemeyecek durumda olup olmadığı önemlidir. M.211'de sayılan koşula dayanıldığında, bu koşulun hangi belgeyle saptandığı ve önceki ifadenin niçin yeterli görüldüğü denetlenebilir olmalıdır. Önceki tutanağa itiraz eden taraf da yapılabilir bir dinleme seçeneği gösteriyorsa bunu somutlaştırır.

Mağdur çocuk veya suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş mağdur bakımından m.236'daki koruyucu usul ayrıca dikkate alınmalıdır. Doğrudan dinleme isteği, her olayda aynı kişinin sanıkla yüz yüze getirilmesi talebi şeklinde yazılmamalıdır. Mahkeme, hukuken öngörülen koruma ve tekrar dinleme sınırlamalarını değerlendirirken beyanın doğruluğuna itiraz etme ve uygun soru iletme imkanının nasıl sağlanacağını da dosyada görünür kılabilir. Duruşmada doğrudan soru sorma kuralı ve hakimin aracılığıyla soru yöneltilebilen durumlar m.201'e göre ayrılır.

Önceki beyanın okunması konusunda rıza gösterildiği ileri sürülüyorsa hangi kişilerin, hangi tutanak veya belge için ve ne şekilde rıza verdiğine bakılır. Genel olarak “dosyanın okunmasına itiraz yok” denilmesi ile belirli tanığın dinlenmemesine ilişkin rıza iddiası aynı kayıt değildir. M.211/2'nin koşulları karar tutanağıyla eşleştirilir. Sonradan çıkacak bir uyuşmazlıkta, okumanın kapsamının duruşmada açıkça kayda geçirilmiş olması önemlidir.

Bazen tanık beyanındaki ayrıntı farklı delillerle gerçekten doğrulanmıştır. Böyle bir durumda “tek tanık” iddiası kurulurken bu delillerin de analizi yapılmalıdır. Görüntünün ilgili fiili gösterdiği, zaman damgasının güvenilir olduğu veya başka bir tanığın bizzat gördüğü kayıtla ortaya çıkıyorsa, ilk tanığın açıklamasının tek delil olduğu söylenemeyebilir. Buna karşılık birden çok tutanak aynı anlatımı yeniden yazıyorsa, kayıt sayısının artması bağımsız ispat kaynağı yaratmaz.

Son olarak tanığın daha önce bir başka merci önünde dinlenmesi, duruşmada soruların gerçekten sorulabildiğini her durumda göstermez. Bildirim yapılıp yapılmadığı, soru yöneltme imkanının bulunup bulunmadığı ve tutanakta hangi cevapların yer aldığı incelenir. Usul talebi, sadece dinleme biçiminin adını değil o biçimin somut davada sağladığı veya sağlamadığı güvenceleri göstermelidir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Dosyada Başka Evrak Varsa Tek Tanık Kuralı Her Zaman Uygulanmaz Mı?

Belge sayısı tek başına belirleyici değildir. Evrakın isnat edilen olayın hangi bölümünü bağımsız olarak ispatladığı incelenmelidir.

Tanık Eski İfadesini Hatırlamıyorsa Tutanak Hiç Okunamaz Mı?

CMK m.212, tanık duruşmada dinlenirken hatırlatma veya çelişkinin giderilmesi amacıyla ilgili kısmın okunmasını düzenler. Bu, dinlemeyi tamamen ikame etmekten farklıdır.

Tanık Duruşmada Çekinirse Önceki İfadesi Okunabilir Mi?

Kanunen çekinebilen kişinin duruşmada çekinmesi halinde CMK m.210/2 önceki ifade tutanağının okunamayacağını belirtir.

Sonuç

Tek tanık sorununda doğru analiz, dosyadaki evrakı saymak yerine isnat edilen her olay unsurunun dayanağını göstermektir. Tanığın dinlenme imkanı, önceki tutanağın hangi amaçla kullanıldığı ve hüküm üzerindeki etkisi dosyada ayrı açıklanmalıdır.

İlgili Okumalar

Soru sorma imkanı ve Ceza Muhakemesinde Yüzleştirme ve Savunma Hakkı, tanığın doğrudan dinlenmesi isteminden farklı ama ona bağlı bir güvenceyi açıklar. Ceza Muhakemesinde Tanığın Görüntülü ve Sesli Dinlenmesi ise dinlemenin hangi araçla gerçekleştirilebileceğini inceler. CMK m.210 bakımından odak, kullanılan yöntemin adına değil belirleyici anlatımın mahkeme önünde ve karşı tarafça tartışılabilir biçimde alınıp alınmadığına yönelir.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 180, 181, 201, 210, 211, 212, 217, 230, 236.
• 5271 sayılı Kanun (TBMM kabul metni, 2004), m. 210.

Mevzuat metinlerinin son kontrolü: 9 Kasım 2026.