Eser Sahibi Eseri Tamamlamadan Ölürse Yayım Sözleşmesinin Akıbeti

Kapsam

Bir yayınevi, henüz tamamlanmamış bir eser için yazarla yayım sözleşmesi yapmış olabilir. Yazar eseri bitirmeden ölürse veya tamamlama yeteneğini yitirirse, dosyaların yayınevinde bulunması sözleşmenin aynen sürdüğü anlamına gelmez. TBK m.500, belirtilen kişisel sebeplerde kendiliğinden sona ermeyi esas alır; edimin tümü veya bir kısmı yerine getirilebilir ve bu sonuç hakkaniyete uygunsa hakim devam ve gerekli değişikliklere karar verebilir. İnceleme, yayımcıya teslimi amaçlanan henüz tamamlanmamış eser üzerinedir. Yayınevinin tamamlanmış eseri basmaması, mali hakların genel miras yoluyla geçişi ve basılmış nüshaların kaybı ayrı konulardır.

Hukuki Ölçütler

İlk ayrım tamamlanma ile teslim arasındadır. Eser bir bütün olarak bitmiş ancak son nüsha henüz yayınevine gönderilmemiş olabilir. Tersine yayınevine gönderilen metin, yazarın daha sonra önemli araştırma, bölüm veya çizimler eklemeyi üstlendiği ara sürüm olabilir. Sözleşme, kapsam planı ve yazarın sürüm açıklamaları birlikte okunur. Yayınevinin üretim takviminde “dosya alındı” satırı, eserin sözleşmeye göre tamamlandığını tek başına göstermez. m.500'ün ilk fıkrasında ölümün, tamamlama yeteneğinin kaybının veya eser sahibinin kusuru olmaksızın ortaya çıkan imkansızlığın eserin tamamlanmasından önceki durumu incelenir.

Sözleşmenin sona ermesi için önceki bütün teslimleri geçersiz saymak gerekmez. Kanuni sona erme ile tarafların o güne kadar gerçekleştirdiği ödemeler, hazırlık giderleri ve fiili teslimler ayrı değerlendirilir. Örneğin yayınevi bir ön ödeme yapmışsa bunun neye ilişkin olduğu, hangi edimin karşılığı bulunduğu ve sözleşme hükümleri görülmeden otomatik iade veya kesin hak ediş kabul edilmez. Eser sahibinin mirasçısı olmak da, tek başına tamamlanmamış eser üzerinde yayınevinin istediği tüm işlemlere rıza verme yetkisini kanıtlamaz; hak sahipliği ayrıca belirlenir.

Devam için iki maddi koşul birlikte aranır: edimin tamamı veya bir bölümü yerine getirilebilir olmalı ve devam hakkaniyete uygun bulunmalıdır. Tamamlanmış birkaç bölüm bağımsız yayımlanabilecek nitelikte olabilir; başka bir olayda ana bilimsel bölüm veya final tasarım olmadıkça metin bütünlük taşımaz. Mahkemenin değiştirebileceği sözleşme ilişkisinin kapsamı, ilk anlaşmayla bağlantılı ve somut olmalıdır. “Yayınevi metni istediği şekilde tamamlayabilir” gibi sınırsız bir izin m.500'ün kurduğu sınırlı incelemeyi karşılamaz. Kalan bölümü hazırlayacak kişinin işi, yazarın adının nasıl gösterileceği ve değişikliğin eser bütünlüğüne etkisi de ayrı değerlendirilir.

Sözleşmenin devamı, her mali hakkın yayınevine geçtiği sonucunu doğurmaz. FSEK m.52 uyarınca mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. Yayım sözleşmesinde belirtilen basılı çoğaltma ve yayma yetkisi ile elektronik dağıtım, çeviri veya yeni uyarlama aynı yetki olarak varsayılmaz. TBK m.500 kapsamında bir devam talebi hazırlanırken, önceki sözleşmede hangi hakların açıklandığı ve istenen değişikliğin neden gerekli olduğu gösterilir.

Görev, Yetki ve Süre

Sadece TBK kaynaklı sözleşme devamı veya alacak ile FSEK'te düzenlenen bir hakkın korunması istemi aynı nitelikte değildir. Özel görev yoksa HMK m.2 genel başlangıç kuralıdır; FSEK kaynaklı taleplerde m.76'nın ihtisas mahkemesi düzeni ayrıca incelenir. Birden fazla talep varsa her birinin dayanağı belirlenmeden görev ve dava şartı hakkında varsayım yapılmaz. Yetki yönünden HMK m.6 ve sözleşmenin ifa yeri bakımından m.10 ile varsa özel kurallar değerlendirilir.

TBK m.500'ün ilk fıkrası hakimden devam istenmesi için belirli bir gün sayısı öngörmez. Buna rağmen eser dosyaları dağılmadan veya baskı ve dağıtım taahhüdü doğmadan başvurunun kapsamı netleştirilmelidir. Parasal istemlerin süresi, muacceliyet ve kendi hukuki sebebine göre ele alınır. Ölüm günü, son sürümün hazırlandığı gün ve yayım takvimindeki teslim günü ayrı olgulardır; başvuruda bunlardan yalnız birine tarih verilmesi yeterli değildir.

İspat ve Delil Planı

İmzalı sözleşme, eser planı, editoryal geri bildirimler, teslim yazışmaları ve sürüm geçmişi saklanır. Bir dosyanın adına “son” yazılması içerik bakımından tamamlanmış olduğunu tek başına göstermez. Bölümlerin kapsamı, hangi düzeltmelerin kabul edildiği ve eserin kullanılabilirliği karşılaştırılır. Gerekirse uzman, hangi bölümlerin bağımsız kullanılabileceğini ve kalan işlemlerin teknik boyutunu açıklayabilir. Hakkaniyet ve sözleşmenin devam edip etmemesi hakkında nihai değerlendirme mahkemeye aittir.

Kişisel engel ile eserin hangi bölümünün tamamlanamadığı arasındaki ilişki gösterilir. Sağlık belgesi gerekiyorsa incelemeye sadece ilgili husus sunulmalı, gereksiz özel sağlık verisi yayılmamalıdır. Yayınevinin yaptığını ileri sürdüğü düzenleme, baskı ve dağıtım harcamaları ayrı kaydedilir. Ön ödeme, gelir paylaşımı veya telif karşılığı olduğu ileri sürülen tutarların aynı kalem olarak toplanması hakkaniyet incelemesini güçleştirir.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

Önce mevcut nüshaların bulunduğu yer ve erişim yetkisi belirlenir. Taraflar uyuşmazlık sürerken kesin olmayan bir sürümü tamamlanmış eser gibi piyasaya vermekten kaçınmalıdır. Devam isteyen kişi, m.500 koşullarını her bölüm bakımından açıklar: hangi teslimin mümkün olduğu, eksik kısım dışarıda bırakılırsa neyin yayımlanacağı, sözleşme bedeli ve yayın planının neden değişmesi gerektiği gösterilir. İstem sadece sözleşmenin sona erdiğinin tespiti ise, HMK m.106 bakımından güncel hukuki yarar ayrıca açıklanır.

Dosyada aynı zamanda çoğaltmanın durdurulması veya mali hak ihlali iddiası varsa bunlar, m.500 kapsamında bir devam kararıyla kendiliğinden çözülecek meseleler olarak yazılmamalıdır. Örneğin koruma istemi belirli dijital sürümün dağıtılmamasına yönelik olabilir; yayınevinin bütün eserleri için genel bir önlem talep etmek uyuşmazlığın sınırını aşar. Sonraki baskıya ilişkin hazırlık kaydı varsa talep, belgelendirilen yakın riske ve hakkın kapsamına bağlanmalıdır.

Uygulama Senaryosu

Yayımlanması düşünülen metin, tamamlanmış kısımla sonradan eklenmesi gereken kısım biçiminde dosyalanabilir. Eserin son tabloları tamamlanmışsa ancak atıfları henüz kontrol edilmemişse, yayımın bilimsel veya mesleki niteliğini ne ölçüde etkilediği açıklanır. Eserin sonuç bölümünü başka kişinin yazmasıyla mevcut metnin dil düzeltmelerinin yapılması aynı değişiklik değildir. İlkinde eserin içeriği ve kime atfedileceği değişebilir; ikincisinde ise teknik sınır daha dar olabilir. Bilirkişi veya uzman, hangi işlerin salt teknik ve hangilerinin yeni içerik üretimi olduğunu raporda ayırabilir.

Hakkaniyete ilişkin değerlendirmede, gerçekleşmiş hazırlıkların muhasebeleştirilmesi faydalıdır. Basım için ayrılmış bütçe henüz harcanmamış olabilir; redaksiyon, dizgi ve resim izni için yapılmış harcama ayrı belgelenir. Yayınevi, tamamlanmamış eserin basılmaması nedeniyle tüm sözleşme gelirini kaybettiğini ileri sürerse, bunun salt tahmini gelir mi, yoksa yapılmış bir dağıtım anlaşmasına mı dayandığı sorulur. Hak sahiplerinin, eserin eksik sürümle yayımlanması sonucu doğabilecek etkileri de hangi somut bölüm ve kullanım biçimi bakımından ileri sürdüğü gösterilir.

Yayımlanacak kapsam küçültülecekse yeni yayın takvimini açıklamak tek başına yeterli değildir. Hangi bölümlerin korunacağı, yayım karşılığı veya satış geliri hesabının hangi kayıtla değişeceği, ileride yeni bölüm ekleme yetkisinin bulunup bulunmadığı ve mevcut dosyaların kimde kalacağı tartışılır. Devam isteminin bu sınırları içermesi, yayıncıya sözleşmenin eski ve yeni sürümlerinden istediği şartı seçebileceği bir alan açılmasını önler.

Bir araştırmacı, yayıneviyle altı bölümlük bir kaynak kitap için anlaşır. Dört bölümün redaksiyonu tamamlanır; araştırmacı kalan iki bölümü yazamadan ölür. Yayınevi, tamamlanan dört bölümün kendi başına kullanılabileceğini ileri sürer. Hak sahipleri ise eser planının ana sonuçlarının eksik bölümlerde olduğunu savunur. Mahkeme teknik bütünlüğü, hak kapsamını, yarım eserin hangi adla ve değişiklikle yayımlanabileceğini ve devamın hakkaniyete uygun olup olmadığını değerlendirir. Dört bölümün e-posta ile gönderilmiş olması, tek başına yayın hakkının sürdüğünü göstermez.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Yazar Ölünce Devam Her Durumda Mümkün Müdür?

Hayır. Tamamlama öncesindeki ölüm halinde kural sona ermedir. Devam için yerine getirilebilirlik, hakkaniyet ve hakim kararı gerekir.

Taslağın Yayınevine Gönderilmesi Eserin Tamamlandığını İspatlar Mı?

Tek başına ispatlamaz. Sürüm, sözleşmedeki içerik planı ve yazarın teslim açıklaması birlikte incelenir.

Devam Kararı Tüm Mali Hakları Yayınevine Verir Mi?

Hayır. Hakların türü ve kapsamı yazılı sözleşme, FSEK ve kararın sınırları içinde ayrı değerlendirilir.

Sonuç

Birden fazla eser sahibi varsa, ölen kişinin eksik bıraktığı bölüm ile diğerlerinin tamamladığı özgün katkıların aynı bütünde kullanılıp kullanılamayacağı ayrıca belirlenir. Ortak dosyanın fiziksel veya dijital olarak diğer yazarlarda bulunması bütün katkılar üzerinde aynı yetkiye sahip olduklarını göstermez. Devam talebinde hak sahiplerinin sıfatı ve metinde yapılacak değişiklikler bu nedenle açıkça belirtilmelidir.

Tamamlanmadan önce ortaya çıkan kişisel engelde esas, sözleşmenin sona ermesidir. Devam istisnası, fiilen uygulanabilir bir teslim ve hakkaniyete uygun, sınırları belirli bir sözleşme düzeni gerektirir.

İlgili Makaleler

• Yayım sözleşmesinde eserin yayımlanmaması ve hakların geri dönmesi
• Eser sahibinin manevi haklarının ölümden sonra kullanılması

Kaynakça

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu · m.149, 487–489, 500.
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu · m.52, 76.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m.2, 6, 10, 106, 190, 266.