Yapma Borcunun Mahkeme İzniyle Başkasına Yaptırılması

Kapsam

Bir işletme, sözleşmede taahhüt ettiği teknik işi zamanında tamamlamadığında karşı taraf aynı işi kendi ekibine veya başka bir yükleniciye yaptırmak isteyebilir. Türk Borçlar Kanunu m.113, ifa edilmeyen yapma borcunun masrafı borçluya ait olmak üzere alacaklı veya üçüncü kişi tarafından yerine getirilmesine izin istenebileceğini düzenler. Bu mekanizma, borçluya henüz yapılmamış işin yerine geçirilmesini amaçlar. Yapılmış işin sonradan ayıplı çıkması, bir kira ilişkisinde kiracının kendi özel onarım hakkını kullanması veya alacaklının sözleşmeden dönerek bedel iadesi istemesi aynı mekanizma değildir. İnceleme, özel onarım hükmünün değil m.113'ün uygulandığı ve başkası tarafından gerçekleştirilebilen belirli bir edime odaklanır.

Hukuki Ölçütler

Önce sözleşmede belirlenmiş ve ifası istenebilir bir yapma borcu bulunmalıdır. Sözleşmenin tamamına dayanmak yerine eksik iş tanımlanır. Örneğin yüklenicinin bir erişim kontrol sistemini çalışır halde devretmesi üstlenilmişse, güç kaynağı bağlantısı, programlanması ve test çıktılarının teslimi ayrı incelenir. Programın sonraki sürümlerinin yıllarca geliştirilmesi ilk sözleşmeye dahil değilse, m.113 uyarınca ilk borca yeni bakım ve geliştirme işleri eklenmez. Aynı nedenle “mevcut sistem modernize edilsin” gibi genel bir talep yerine somut ve sınırlandırılmış iş tarifi gerekir.

İşin başkası tarafından gerçekleştirilebilir olması maddi bir önkoşuldur. Sözleşme, belirli kişinin sanatsal, mesleki veya özel kişisel edimine dayanıyorsa başka kişi aynı sonucu sağlasa bile aynı edim yerine getirilmiş olmayabilir. Teknik açıdan, güvenlik sertifikası veya üreticinin erişim yetkisi olmadan işlem yapılamadığı bir sistemde, başka sağlayıcının yasal ve teknik yetkinliği belirlenmelidir. Yetki, sözleşmede öngörülmeyen yeni bir ürün almak veya üçüncü kişilere ait lisansları izinsiz kullanmak için araç değildir. İş tamamlanmış, fakat nitelik tartışmalıysa talep, teslim edilmemiş bölüm ile ayıp arasında ayrım yapmalıdır.

m.113, izin ile zarar giderimini ayırır. Alacaklı izin isterken başka bir sağlayıcının makul masrafını gerekçelendirebilir; gecikme yüzünden oluşan zarar ayrıca dayanağı, dönemi ve miktarıyla açıklanır. Aynı iş kalemi için hem tamamlatma bedeli hem işin tüm değer kaybı istenirse çifte hesap riski doğar. Alacaklının olağan iş maliyetiyle borçlunun yerine getirmediği iş nedeniyle katlanacağı ilave maliyet ayrılır. Masraf tahminleri iki kapsamı da içeriyorsa, bilirkişiden ayrıştırma istenir.

Yapmama borcu bakımından m.113'ün diğer fıkraları ayrı sonuçlar düzenler. Bir eylemden kaçınma taahhüdüne rağmen yapılan işlemden zarar doğmuşsa giderim, aykırı durumun ortadan kaldırılması veya alacaklının bunu borçlu hesabına yapmaya yetkili kılınması gündeme gelebilir. Örneğin teknik kurulumun yapılmamasıyla, sözleşmeye aykırı biçimde konulan reklam levhasının kaldırılması aynı istem değildir. Dilekçede hangi fıkranın ve hangi somut yükümlülüğün esas alındığı açık olmalıdır.

Görev, Yetki ve Süre

Adi nitelikte sözleşmeden doğan malvarlığı uyuşmazlığında HMK m.2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi; yetki bakımından m.6 ve sözleşme ifa yeri yönünden m.10 değerlendirilir. Tüketici işlemi, iş ilişkisi veya ticari uyuşmazlık varsa görev ve ilgili dava şartı bağımsız olarak belirlenir. Talep biçimi, özel görev kurallarını etkisiz hale getirmez. Önceden alınmış bir yapma ilamı varsa, yeni dava açmadan önce ilamın hüküm fıkrası ve İİK m.30 kapsamındaki icra yolu incelenir.

m.113 ayrıca bir başvuru süresi koymaz. Süre, asıl istemin dayanağı ve olay tarihine göre ele alınır; muacceliyet ve gerekiyorsa TBK m.117 uyarınca temerrüdün gerçekleşmesi belirlenir. Talep, TBK m.146 veya özel süre düzenlemeleri bakımından niteliğine göre incelenir. Bir işin hızla tamamlanması gerekmesi dava süresiyle aynı şey değildir. Aciliyet, tedbir veya delil tespiti bakımından somut gerekçeye dönüştürülmelidir.

İspat ve Delil Planı

Sözleşme, iş listesi, teslim tutanakları ve işin tamamlandığına ilişkin varsa kontrol raporları bir çalışma dosyasında toplanır. Eski ve güncel iş listeleri farklıysa son sürümün taraflarca hangi belgeyle kabul edildiği gösterilir. Borçluya teslim için gerekli şifre, alan, elektrik hattı veya proje paftası verilmediyse eksik işin nedeni tartışmalı olabilir. Gecikmeyi alacaklının hazırlık yapmamasına bağlayan savunma varsa, erişim ve koordinasyon kayıtları karşılaştırılır. HMK m.190 bakımından, “iş eksik” ibaresinin altına her kalem için delil ve karşı savunma yazılır.

İş yaptırılmadan önce alınan tekliflerde aynı teknik kapsam, malzeme kalitesi, süre ve sorumluluk dağılımı aranır. Daha kapsamlı teklifin daha pahalı olması, önceki borcun aynı bedelle tamamlanacağını göstermez. Fotoğraflar ve kullanım günlükleri ilk durumu kaydederken, keşif ve bilirkişi eksik kalemi, işin teknik olarak üçüncü kişiye açık olup olmadığını ve makul gideri ayrı ele alabilir. Saha değişecekse HMK m.400–401 çerçevesinde delilin sonradan incelenmesinin neden güçleşeceği açıklanabilir.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

İhtar gerekiyorsa işin kesin tanımı, hazır bulunan koşullar, tamamlanma için istenen tarih ve iletişim yöntemi belirtilir. Uyuşmazlık sürüyorsa talep sonucunda yapılacak iş, yer, miktar, teknik sınır ve masrafın kime yükletilmesi istendiği gösterilir. Başkasına yaptırma izni alınmadan işe girişilmişse, masrafın otomatik olarak m.113 uyarınca borçludan alınacağı varsayılmamalıdır; yapılan harcamanın niteliği ve başka giderim dayanağı ayrıca incelenir.

İİK m.30 ise bir yapma ilamının icrası aşamasına ilişkindir. İcra dairesi borçluya işi yapması için ilamdaki süreyi, süre yoksa işin niteliğine göre başlama ve bitirme zamanını bildirir. İş başka kişi tarafından yapılabiliyorsa ve borçlu süresinde yerine getirmemişse, kanundaki uzman gider takdiri ve finansman adımları gündeme gelir. Bu aşamada hükümde yazmayan yeni iş kalemleri icra dosyasına sokulmamalıdır. Hüküm ile keşif raporu arasındaki atıf, icrada hangisinin uygulanacağını anlayacak açıklıkta olmalıdır.

Uygulama Senaryosu

İşin tamamlatılması için teknik rapor hazırlanırken, ilk yüklenicinin yaptığı işlemlerin korunması ve sökülmesi gereken işlemler ayrı listelenir. Örneğin beş kablonun üçü doğru çekilmişse, ikame iş yalnız diğer ikisinin çekilmesi ve tüm bağlantının test edilmesinden ibaret olabilir. Başka firma sistemin tamamının baştan kurulmasını öneriyorsa bu kapsam artışının nedeni açıklanır. Mevcut işin kalitesine ilişkin ayıp iddiası yoksa sırf yeni firmaya bütün işi vermek kolay olduğu için kullanışlı kısımları yeniden yaptırmak, masrafın borçluya yüklenmesi bakımından sorun yaratabilir.

İşin yürütülmesi üçüncü kişiye ait tesis veya erişim gerektiriyorsa, izin talebi o üçüncü kişinin haklarını kendiliğinden değiştirmez. Örneğin ortak bir binada yapılacak tesisat için sözleşmenin borçlusu gerekli anahtar ve projeyi vermekle yükümlü olabilir; bina yönetiminin ayrıca vermesi gereken bir güvenlik onayı bununla aynı işlem değildir. Teknik rapor, gerekli erişimleri iş sahibinin verecekleri, borçludan alınacaklar ve üçüncü kişinin sağlayacakları diye ayırabilir. Böylece bir izin kararı alındıktan sonra işin fiilen yine yapılamaması riski daha erken görülür.

İlamda yalnız belirli bir işin yapılması emredilmişse, daha önce ayrıntısı açıklanmayan işletme kesintisi zararının icra emrine eklenmesi beklenmez. Zarar giderimi istenecekse bağımsız vakıa ve dayanağı belirlenir. Uygulayıcının teklifine karışan proje revizyonu, ek lisans veya eğitim bedelleri teklif ekinden ayrılmalı ve gerçekten hangi iş kalemiyle bağlantılı oldukları gösterilmelidir.

Bir laboratuvarın kurulumunda, sözleşmeye göre yüklenici iki cihazı mevcut ağ üzerinden ortak kayıt sistemine bağlayacaktır. Bir cihaz bağlantısı yapılmamış ve yazılı teslim tutanağında eksik bırakılmıştır. Laboratuvar, aynı bağlantının üretici tarafından yetkilendirilmiş başka bir firmaca yapılabileceğini gösteren teknik rapor ve karşılaştırılabilir iki teklif toplar. Yeni teklifte ek bir arşiv sistemi de bulunmaktadır. Talep, bu yeni sistemi değil sözleşmedeki eksik bağlantıyı, gerekli testleri ve bunların makul giderini kapsar. Laboratuvar gecikme nedeniyle iptal edilen ölçümler için ayrıca zarar ileri sürerse, iptal kayıtları ve alternatif hizmet alımları ayrıca incelenir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

İşin Herhangi Bir Kişiye Verilmesi Mümkün Müdür?

Hayır. Edim başkasına yaptırılabilir olmalı ve işi yapacak kişi sözleşme ile mevzuatın aradığı teknik veya mesleki koşulları karşılamalıdır.

Başka Bir Firmadan Teklif Almak Masrafı Borçluya Yükler Mi?

Teklif, makul giderin incelenmesinde delildir. İşin kapsamı ve borçlu hesabına yaptırma izni ayrıca değerlendirilir.

Kesin Bir Yapma İlamı Varsa Yeniden Dava Gerekir Mi?

Önce hükmün neyi emrettiği ve İİK m.30 ile nasıl icra edilebileceği incelenir. Mevcut ilamı yerine getirmekle hüküm kapsamını genişletmek farklı işlemlerdir.

Sonuç

Tamamlama işinin bir güvenlik kontrolünden sonra kabul edileceği kararlaştırılmışsa, izin kapsamına o kontrolün sonucu ve teslim belgesi de somut biçimde yazılabilir. Aksi halde yeni yüklenicinin işi teknik olarak bitirmesiyle, alacaklının sözleşmede beklenen kullanılabilir teslimi gerçekten alması birbirinden kopabilir.

TBK m.113, alacaklıya sınırsız harcama yetkisi vermez. Eksik ve ikame edilebilir iş doğru tanımlanırsa mahkeme izni, makul masraf ve ayrıca istenen zarar birbirinden ayrılabilir.

İlgili Makaleler

• Sözleşmede ifa imkansızlığı ve borcun sona ermesi
• Eser sözleşmesinde iş sahibinin temerrüdü ve yüklenicinin hakları

Kaynakça

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu · m.113, 117, 146–149.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m.2, 6, 10, 190, 266, 400–401.
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu · m.30.