Anonim Şirkette Kötüniyetle Alınan Kar Payının Geri İstenmesi

Kapsam

Anonim şirket, dağıtılması mümkün olmayan bir kaynaktan kar payı ödemiş veya bir pay sahibine hak ettiğinden fazlasını vermiş olabilir. Şirketin geri istemesi halinde, ödemenin haksız olması ile alıcının kötüniyetli olması ayrı incelenir. TTK m.512, haksız ve kötüniyetli şekilde alınan kar payının veya hazırlık dönemi faizinin geri verilmesini, ayrıca yönetim kurulu üyelerinin kazanç paylarını düzenler. Yazı esas olarak kesin kar payı ödemesine odaklanır. Kar payı avansı, genel kurul kararının iptali, iflasta yönetim kurulu üyelerinin iade sorumluluğu ve vergi düzeltmesi ayrı hukuki konulardır.

Hukuki Ölçütler

İlk koşul, ödemenin haksız olmasıdır. TTK m.509/2, kar payının net dönem karından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabileceğini düzenler. Şirket hesabında nakit bulunması dağıtılabilir kar bulunduğu anlamına gelmez. Ödeme, yanlış pay oranı nedeniyle fazla yapılmış veya genel kurulun kabul etmediği bir tutar pay sahibine aktarılmış olabilir. Ödemenin haksızlığı tespit edilirken, ilgili dönem, pay sahipliği, esas sözleşme, pay imtiyazları, dağıtım kararı ve fiili ödeme birbirinden ayrı belgeler olarak incelenir.

İkinci koşul kötüniyettir. Kar payı alan kişinin şirket kayıtlarında bir hata bulunduğunu bildiği ya da somut koşullarda bunu fark etmesi gerektiği iddiası dosyaya bağlanır. Alıcının yalnız pay sahibi olması veya yönetimle tanışması tek başına kötüniyet delili değildir. Alıcı, kendisine ödemenin hatalı olduğu açıkça bildirilmişse veya hesap kendisi tarafından yönlendirilmişse farklı olgular gündeme gelir. Alıcının hangi tarihte hangi bilgiyi edindiği belirlenir. Sonradan düzeltilen bilanço, ödeme anında o düzeltmenin bilindiğini tek başına göstermez.

TTK m.512'nin koşulları her alıcı açısından ayrı değerlendirilir. Aynı genel kurul kararına dayanarak ödeme alan iki pay sahibinden biri şirketin finansal kararlarına doğrudan katılmış, diğeri yalnız ilan edilen bilgiye dayanmış olabilir. Birinin bilgisi diğerine otomatik yüklenmez. Fazla ödemenin kolayca anlaşılabilir olup olmadığı da somut belgelerle ele alınır. Örneğin kararı ve kendi pay oranını bilen kişiye aradaki belirgin fark açıklanmışsa bu yazışma önem taşır; soyut olarak “şirket ortağı bunu bilirdi” demek yeterli değildir.

m.512'nin kapsamındaki iade, yönetim kurulu üyelerinin kazanç paylarına da uygulanır. Bununla birlikte yönetim kurulu ücretinin hukuki niteliği araştırılmalıdır: sabit ücret, masraf iadesi ve kazanca bağlı pay aynı ödeme değildir. TTK m.511 kazanç payı için ayrı dağıtım koşulları düzenler. İflas halinde alacaklılara karşı TTK m.513'teki düzenleme de bağımsızdır; onun son üç yıl ölçütü, m.512'deki beş yıllık zamanaşımıyla karıştırılmamalıdır.

Görev, Yetki ve Süre

Şirketin haksız kar payının iadesini istemesi TTK kapsamındaki ticari davadır. Asliye ticaret mahkemesi ve para istemi için TTK m.5/A kapsamındaki dava şartı arabuluculuk incelenir. Yetki HMK m.6 ve somut talebe uygulanabilir özel kurallar üzerinden belirlenir. Genel kurul kararının iptali veya yöneticilere karşı ayrı bir sorumluluk istemi varsa görev, yetki, davacı sıfatı ve süre o istem yönünden ayrıca değerlendirilir.

m.512/2 uyarınca geri alma hakkı paranın alındığı tarihten itibaren beş yılda zamanaşımına uğrar. Bilanço düzeltmesinin tarihi veya şirketin hatayı fark ettiği gün, maddenin özel başlangıcı değildir. Birden çok ödeme varsa her biri için alındığı tarih ayrı gösterilir. Kar payının banka hesabına geçtiği tarih, dağıtım kararının alındığı tarih ve muhasebede gider kaydı tarihi aynı değildir. Zamanaşımına etkisi olabilecek arabuluculuk veya diğer yasal işlemler de ayrıca kayda alınır.

İspat ve Delil Planı

Esas sözleşme, karar ve genel kurul tutanağı, ilgili dönem finansal tabloları, dağıtım tablosu, banka hareketi ve muhasebe kaydı bir araya getirilir. Hangi ödeme ne kadar hak edişe karşı yapılmışsa o ilişki kurulmalıdır. Kar payı stopajı veya başka mali kalemler varsa brüt dağıtım kararı, fiilen alınan tutar ve istenen iade miktarı farklı sütunlarda tutulur. Vergi sonucu, iade borcunun miktarını belgesiz biçimde çözmez.

Kötüniyet incelemesi için ödeme günündeki ve öncesindeki bilgi akışı önemlidir. Alıcıya gönderilmiş açık uyarı, onun katıldığı yönetim görüşmesi, hatanın düzeltilmesi için verilen cevap ve ödemenin devamı birlikte okunabilir. Bilirkişi dağıtılabilir kaynak ve matematiksel farkı hesaplayabilir; alıcının kötüniyetli olup olmadığı hakkında nihai hukuk değerlendirmesi mahkemeye aittir. HMK m.190 ve 194 bakımından, her hukuki sonuca bağlanan olgu ve dayanak belge ayrı yazılır.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

İlk bildirimde şirket, ödemenin hangi karara göre yapıldığını, neden haksız sayıldığını ve ne kadarının geri istendiğini açıklar. Talep edilen tutar, pay sahibinin meşru alacağı ile fazla alınan kısmı ayırmalıdır. Aynı genel kurul kararındaki bütün ödemeler hatalı değilse, dosyaya gerekçesiz toplu iade hesabı sunulmamalıdır. Ödeme birden çok kişiye yapılmışsa her alıcı için ayrı tarih, tutar ve bilgi kaydı hazırlanır.

Şirket, ihtarı yalnız muhasebe düzeltmesi gibi göndermek yerine hangi ödeme için geri talep ettiğini belirtebilir. Ödemenin açıklamasında kar payı yazsa da gerçekte başka bir borcun ifası olduğu savunuluyorsa ödeme dayanağı yeniden araştırılır. İade dışında faiz veya masraf istenecekse bunların dayanağı ve başlangıcı ayrı belirlenir. Kar payı kararının iptali isteniyorsa bunun iade davasıyla aynı sonucu doğurduğu varsayılmamalıdır.

Uygulama Senaryosu

Dağıtım birden çok taksit halinde yapılmışsa, her taksitin haksızlığı ve alıcının o tarihteki bilgisi ayrı değerlendirilebilir. İlk ödeme yapıldığında karar ve bilanço olağan görünebilir; sonraki ödemeden önce şirket, alıcıya tutarın hatalı hesaplandığını yazıyla bildirmiş olabilir. Sonraki uyarı, ilk ödeme anına ilişkin bilgiyi otomatik olarak geriye götürmez. Ödeme tarihleri tablosunda her dekontun yanında alıcının o tarihe kadar hangi belgeleri gördüğü ve hangi yazıya cevap verdiği gösterilir. Zamanaşımı hesabında da her ödemenin alındığı gün esas alınır.

Haksızlığın yalnız bir bölümü tartışmalı olabilir. Esas sözleşme, belirli pay grubuna öncelikli kar payı tanıyorsa dağıtım tablosunu sırf pay sayısına göre kontrol etmek yanlış sonuç verebilir. Önce ilgili imtiyazın dayanağı ve hangi dönem için geçerli olduğu incelenir. Dağıtım kararı yürürlükte olsa bile fiili ödeme karardaki tutarı aşmış olabilir; bu halde fazla aktarımın kapsamı ile kararın hukuki geçerliliği iki ayrı incelemedir. Aynı karara dayanılan tüm transferlerin geri verilmesi gerektiği varsayılmamalıdır.

İade talebini hazırlarken finansal tablonun hangi sürümünün genel kurulda kabul edildiği ve sonraki düzeltmenin neden yapıldığı gösterilir. Bir denetim görüşü, yönetim organının bilgilendirilme tarihini gösterebilir; fakat her pay sahibinin o görüşü ödeme öncesinde okuduğunu kanıtlamaz. Aynı zamanda yönetici olan pay sahibi bakımından, ilgili toplantıda gerçekten bulunup bulunmadığı ve itiraz tutanağı dikkatle okunur. Kötüniyet hakkında unvan veya ortaklık yüzdesine dayalı genelleme yapılmaz.

Şirket fazla ödemenin geri alınmasını istiyorsa, başka bir dönemden doğan kar payı alacağıyla takas iddiası gündeme gelebilir. Böyle bir savunmanın koşulları, iade borcunun varlığı ve miktarı belirlendikten sonra ayrı incelenir. Tutarların birbirine yakın olması tek başına kendiliğinden mahsup yapıldığını göstermez.

Şirketin dağıtım kararı bir pay sahibine belirli tutar ödenmesini öngörür, ancak hesabına iki kez transfer yapılır. İlk ödeme doğru, ikinci ödeme fazladır. Pay sahibi ikinci işlemden önce muhasebenin hatayı bildirdiği bir yazı almışsa kötüniyet açısından bu kayıt değerlendirilir. Bir başka pay sahibi yalnız usulüne uygun görünen dağıtım tablosuna göre tek ödeme almışsa onun durumu farklı olabilir. Şirket, yanlış kaydın görüldüğü gün yerine ikinci ödemenin gerçekten alındığı günü süre çizelgesine yazar.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Haksız Ödeme Tek Başına İade İçin Yeterli Mi?

TTK m.512 kapsamında haksızlık ve alıcının kötüniyeti ayrı aranır.

Beş Yıllık Süre Şirket Hatayı Öğrendiğinde Mi Başlar?

Hayır. m.512/2, paranın alındığı tarihi esas alır.

Yönetim Kurulu Üyesine Yapılan Her Ödeme Bu Maddeye Girer Mi?

Hayır. m.512 kazanç payını kapsar; diğer ödeme türleri ve iflas hali ayrıca nitelendirilir.

Sonuç

Şirket, bir dağıtım kararını uygularken hak sahibini pay defteri ve dağıtım tarihine göre belirlemelidir. Banka hesabı başka bir kişinin adına ise ödeme emrindeki alıcı, pay sahibi ve fiilen yararlanan kişi ayrı incelenir. Bir ödeme hesabının aynı aileye ait görünmesi, tutarın kimin tarafından alındığını veya kimin kötüniyetli olduğunu tek başına göstermez. İade istemi, yalnız muhasebe satırındaki isimle değil para hareketinin ve hukuki alıcının karşılaştırılmasıyla hazırlanmalıdır.

Geri alma dosyası, dağıtımın hukuka uygunluğunu, alıcının ödeme anındaki bilgisini ve her ödemenin alındığı tarihi ayrı ayrı ortaya koymalıdır. Muhasebe düzeltmesi tek başına bu üç incelemenin yerini tutmaz.

İlgili Makaleler

• Anonim şirkette kar payı dağıtımı ve azınlığın dava hakkı
• Anonim şirkette kar payı avansı dağıtımı ve geri çağırma

Kaynakça

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu · m.4, 5, 5/A, 507–513.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m.6, 190, 194, 266.