Boşanma Sonrasında Kayın Hısımlığı ve Evlenme Engeli

Kapsam

Boşanma, önceki eşin ailesiyle bütün hukuki bağları her konuda ortadan kaldırmaz. Türk Medeni Kanunu m.18'e göre evlilikle oluşan kayın hısımlığı evlilik sona erdiğinde de devam eder. Bununla birlikte kayın hısımı olmak ile evlenme engeli altında olmak aynı şey değildir. TMK m.129/2, sona ermiş evliliği meydana getiren eşlerden biriyle diğer eşin üstsoyu veya altsoyu arasındaki evlenmeyi yasaklar. Bu yazının konusu önceki eşin annesi, babası, çocuğu veya daha uzak üstsoy ve altsoyuyla bağın nasıl kontrol edileceğidir. Her akrabalık, sosyal hitap veya eski eş ailesinden bir kişi için aynı yasak uygulanmaz.

Kayın hısımlığının bu özel sonucu, önceki evlilikten doğan mal rejimi, nafaka, miras veya aile konutu sorunlarını çözmez. Aynı aile içindeki başka evlenme engelleri de kendi hükümlerine tabidir. Örneğin kan hısımlığının yasak kapsamı ile evlat edinmeden doğan yasak, kayın hısımlığına ilişkin bentten ayrı okunur. Araştırmanın başında “hangi evlilik hangi hukuki bağı doğurdu” ve “yeni evlenmek isteyen iki kişi arasındaki hat nedir” sorularına somut kayıt üzerinden cevap verilir.

Hukuki Ölçütler

Kayın hısımlığı, eşlerden biriyle diğer eşin kan hısımları arasında aynı tür ve derecede kurulur. Örneğin önceki eşin babası, diğer eş yönünden kayın üstsoy hattındadır. Önceki eşin öz kardeşi ise yansoy kayın hısımıdır. Her iki bağın da önceki evliliğin sona ermesinden sonra kayın hısımlığı olarak devam etmesi, yasak kapsamının da aynı olduğu anlamına gelmez. m.129/2'de çizgi üstsoy ve altsoydur. Yansoydaki kişi bakımından yalnız bu bent gerekçe gösterilerek engel sonucu çıkarılamaz; fakat başka bir kanuni engelin bulunmadığı ayrıca araştırılır.

Kanundaki “altsoy” ve “üstsoy”, ailenin hitap biçimine göre belirlenmez. Bir kişiye kayınbaba denmesi gerçek nüfus bağını göstermez. Önceki eşin çocuğuyla aynı evde büyümek veya o kişiye fiilen bakmış olmak da başlı başına hangi medeni hukuk ilişkisinin kurulduğunu açıklamaz. Resmi soybağı, evlat edinme ve medeni durum kayıtları bu nedenle ayrıştırılır. Yeni evlenmek isteyenlerin soy zincirinde aynı kişinin bulunması halinde bağlantının kan, kayın veya evlat edinme ilişkisi olup olmadığı gösterilmeden sonuca varılmaz.

Engel, önceki evliliğin boşanmayla sona ermesinden bağımsız olarak hükümde korunur. Önceki evliliğin ölümle sona erdiği olaylarda da kanundaki sona erme ifadesi değerlendirilir. “Artık eski eşleriz” savunması, devam eden kayın hısımlığını ortadan kaldırmaz. Başvuranların birlikte yaşaması, ailelerin onayı veya belirli bir süre beklenmesi de kayın üstsoy ve altsoy yasağını kaldıran koşullar değildir. Burada bekleme süresinden değil, ilişkideki kişiler arasındaki kanuni engelden söz edilir.

Bir evlilik buna rağmen kurulmuşsa, TMK m.145/4'te evlenmeye engel olacak derecede hısımlık mutlak butlan sebebi sayılır. Fakat m.156 uyarınca batıl evlilik de hakim kararıyla sona erer ve karara kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğurur. Bu nedenle kişilerin kendiliğinden nüfus kaydını yok sayması, kaydı görmezden gelerek yeni evlilik başvurusu yapması veya işlemleri evlilik hiç kurulmamış gibi yürütmesi doğru değildir. Engelin tespiti, resmi başvurunun reddi ve kurulu evliliğin butlanı birbirinin yerine kullanılacak talepler değildir.

Soy çizgisi değerlendirmesinde bağın bir evlilikten kaynaklanması da gerekir. Önceki eşin arkadaşına veya eşin hısımı olmayan üvey aile üyesine yakın bir hitapla seslenilmesi, m.18 anlamındaki kayın bağının ispatı değildir. Diğer yandan kişiler arasında doğrudan kan bağı veya evlat edinme ilişkisi varsa bunların ayrıca incelenmesi gerekir. Önceki evlilik hakkında yalnız boşanma değil, butlan veya evliliğin varlığına ilişkin ayrı bir uyuşmazlık söz konusuysa, eldeki kararların etkisi görülmeden bu yazıdaki olağan boşanma örneğinden sonuç çıkarılmaz.

Görev, Yetki ve Süre

Başvuru yapılacak evlendirme memurluğu TMK m.134 uyarınca evleneceklerden birinin oturduğu yere göre belirlenir. m.137 uyarınca belgeler incelenir; hukuki engel saptanırsa yazılı ret bildirilir. Evleneceklerden her biri m.138'e göre mahkemeye başvurabilir. Madde, evrak üzerinde ve kesin olarak görülen genel itiraz yolu ile mutlak butlan sebeplerine dayanan retlere karşı basit yargılama usulüyle görülen dava arasında ayrım yapar. Ret yazısında yalnız belge eksikliği bulunmasıyla m.129 engelinin bildirilmesi bu nedenle aynı nitelikte değildir. Başvuru metninde ret gerekçesi olduğu gibi gösterilip hukuki tartışma ona bağlanır.

Kurulmuş evliliğin butlanına ilişkin davada 4787 sayılı Kanun m.4 aile mahkemesini görevli kılar; aile mahkemesi bulunmayan yerde m.2'de belirtilen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. TMK m.160 yetki ve usul bakımından boşanmaya ilişkin hükümlere gönderme yapar. m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya dava öncesi son defa en az altı aydır birlikte oturdukları yer incelenir. Bu yetki bağlantısı, daha evlilik kurulmadan verilen memur ret kararına otomatik uygulanmaz. Hangi talebin ileri sürüldüğü önce belirlenmelidir.

Mutlak butlan davası bakımından TMK m.146, Cumhuriyet savcısının re'sen dava açmasını ve ilgisi olanların da dava açabilmesini düzenler. Evlilik sona ermişse m.147, savcının re'sen açma imkanını sınırlar, ilgilinin talebini tümüyle ortadan kaldırmaz. Kayın hısımlığı sebebiyle butlan incelemesine nispi butlanın m.152'deki süreleri otomatik taşınmaz. Bu, resmi ret bildirimi veya yargı kararına karşı bütün başvuruların süresiz olduğu anlamına gelmez. Belge tarihi, ret gerekçesi ve verilen kararın kanun yolu açıklaması ayrı ayrı saklanmalıdır.

İspat ve Delil Planı

Dosya üç kayıt setiyle kurulur: önceki evliliğin kuruluşu ve sona ermesi, önceki eşle yeni evlenmek istenen kişi arasındaki soybağı, yeni evlenme başvurusu veya kurulmuş evlilik kaydı. Doğum tarihi veya soyadı benzerliği tek başına hısımlık kanıtı değildir. Özellikle önceki evlilik kaydı ile güncel nüfus kaydı arasında ad değişikliği bulunuyorsa aynı kişiye ilişkin olduğu gösterilmelidir. Nüfus sicilindeki bir hatanın düzeltilmesi isteniyorsa, bu ayrı işlemin konusu ve gerektirdiği deliller ret uyuşmazlığına karıştırılmadan belirtilir.

HMK m.194 gereğince, hangi belgenin hangi bağlantıyı gösterdiği açıklanır. Örneğin boşanma ilamı önceki evliliğin sona erdiğini, nüfus kayıt örneği soy zincirini, ret yazısı ise evlendirme memurunun dayandığı sebebi gösterir. Bunlardan hiçbiri tek başına bütün olay zincirini kanıtlamaz. Aile ağacı çizimi açıklayıcı araçtır; resmi kaydın yerine geçmez. Dava dosyasına yalnız gerekli kayıtlar sunulur ve ilgisiz kişilerin kimlik bilgileri paylaşılmaz.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

İlk adım, daha başvuru aşamasında yazılı ret gerekçesini almak ve hangi medeni durumun engel sayıldığını tespit etmektir. Kayıt doğruysa yasağın üstsoy veya altsoy kapsamına gerçekten girip girmediği incelenir. Örneğin “eski eşin kardeşi” ile “eski eşin çocuğu” başvuruda aynı kelimeyle kayın hısımı olarak tanımlanabilir, ama m.129/2 sonucu farklıdır. Yanlış bentten sonuç çıkarıldığı düşünülüyorsa istem, gösterilen engelin doğru hukuki nitelendirmesine ve ret kararının somut sebebine yöneltilir.

Evlilik kurulmuşsa, başvuru ret kararına karşı itiraz değil, butlan istemi konuşulur. Dava açan üçüncü kişinin kendi hukuki ilgisini somutlaştırması önemlidir; soyut aile içi itiraz, ilgililik değerlendirmesinin yerine geçmez. Kurulu evlilikle ilgili mal rejimi ve çocuklara dair hukuki sonuçlar, hısımlık engelinin varlığından ayrı incelenir. TMK m.157–158 uyarınca bu sonuçlar hakkında ayrı hükümler bulunduğu için çocukların statüsü veya iyi niyetli eşin hakları hakkında otomatik kayıp sonucu ileri sürülmemelidir.

Uygulama Senaryosu

Boşanan bir kişi, önceki eşinin yetişkin çocuğuyla evlenmek için başvuru yapıyor. Nüfus kayıtları, yeni başvuru taraflarından birinin önceki eşin altsoyu olduğunu doğruluyor. Önceki boşanmanın kesinleşmesi evlenme ehliyeti bakımından eski evliliğin sürmediğini gösterebilir; fakat kayın altsoy engelini kaldırmaz. Benzer görünen başka olayda başvuru, önceki eşin kardeşiyle yapılmışsa yalnız yansoy kayın hısımlığına dayanarak aynı bent uygulanamaz. Bu örneklerin farkı, başvuranların önceki aileyle yakınlığı değil, kanunun yasakladığı soy çizgisidir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Boşanmayla Kayın Hısımlığı Sona Erer Mi?

Hayır. TMK m.18, bu hısımlığın onu doğuran evlilik sona erse de devam ettiğini düzenler.

Önceki Eşin Kardeşiyle Evlenmek De Bu Bentte Yasak Mıdır?

TMK m.129/2 yalnız önceki eşin üstsoyu ve altsoyunu kapsar. Başka bir evlenme engeli bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir.

Yasak İlişki İçinde Kurulan Evlilik, Mahkeme Kararı Olmadan Yok Sayılır Mı?

Hayır. m.156 uyarınca butlan sebebi bulunan evlilik de hakim kararıyla sona erer; o zamana kadar evlilik sonuçları doğurur.

Sonuç

Kayın hısımlığının devam etmesi genel bağ kuralıdır; yasak ise yalnız kanunun tarif ettiği soy hattında doğar. Başvurunun reddi ile kurulmuş evliliğin butlanı için aynı usul kullanılmaz. Resmi aile kayıtları ve ret gerekçesi üzerinden yapılan ayrım, yanlış kişiye veya yanlış hukuki yola yönelen başvuruları önler.

İlgili Makaleler

• Evlenmenin butlanında iyi niyetli eşin hakları
• Vesayet altındaki kişinin evlenme izni ve ayırt etme gücü

Kaynakça

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – kayın hısımlığı ve evlenme engeli · m.18, 129, 134, 137–138, 145–147, 152, 156–158, 160 ve 168.

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun · m.2 ve 4.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – vakıa ve delilin ilişkilendirilmesi · m.190 ve 194.