Muaccel Borçta Kısmi İfanın Reddi ve Kabulün Sonuçları

Kapsam

Vadesi gelen bir borcun bir kısmının ödenmek istenmesi, alacaklının her durumda bu ödemeyi almak zorunda olduğu anlamına gelmez. TBK m.84 bakımından borcun tamamı belli ve muaccelse alacaklı kısmen ifayı reddedebilir. Ödemeyi kabul ederse de borçlu, borcun kendisi tarafından kabul edilen bölümünü vermekten kaçınamaz. Kısmi ifanın kabulü ise sırf bu nedenle kalan borçtan vazgeçildiği anlamına gelmez. Ödemenin miktarı, kalan tutar ve varsa kapanış anlaşması birbirinden ayrılmalıdır.

Bu yazı, tek ve bölünebilir bir borcun eksik ifasını inceler. Borcun sözleşme gereği taksitlere ayrıldığı, henüz yalnız ilk taksidin muaccel olduğu veya tarafların baştan parti parti teslimde anlaştığı durumlarda, muaccel kısmın tam olarak yerine getirilmesi eksik ifa değildir. Bölünemeyen edim ve birbirinden bağımsız borçların tek havaleyle ödenmesi de başka inceleme konularıdır. Böylece alacaklı tarafından kabul edilmesi gereken tutar ile tamamı belirli ve vadeye bağlanmış bir borcun eksik sunulması aynı sepete konulmaz.

Hukuki Ölçütler

Reddin dayanağını anlamak için sözleşmedeki borç kalemi, miktarı ve ifa zamanı birlikte okunur. Örneğin tek faturaya konu iki yüz koli aynı gün teslim edilecekken yüz elli koli gönderilmişse, sözleşme aksini söylemediği ölçüde alacaklı eksik sunulan edime itiraz edebilir. Buna karşılık iki yüz kolinin ilk yüz ellisi bugün, kalan ellisi bir hafta sonra teslim edilecekse ilk parti için aynı itiraz kurulamaz. İlk sözleşme eki teslim planı, sonradan gönderilen sipariş değişikliği ve tarafların karşılıklı teyidi arasındaki sıra, teslim tutanağı kadar önemlidir.

Borç tutarı çekişmeliyse alacaklının faturasındaki rakamı doğrudan tartışmasız borç gibi esas almak doğru değildir. Dava konusu tutarın ne kadarının sözleşme, ek iş, fiyat değişikliği, iade veya başka bir mahsup iddiasından doğduğu ayrıştırılır. TBK m.84'ün ikinci cümlesi, alacaklı kısmi ifayı kabul ettiği halde borçlunun kendi ikrar ettiği tutarı vermekten kaçınmasını önler. Örneğin borçlu sözleşme bedelinin belirli bir bölümünü açıkça kabul ediyor ama henüz tartışmalı bir masraf kalemi için görüşmeler sürüyorsa, kabul edilen kalemin ifası sırf diğer kalem üzerinde anlaşma bulunmadığı gerekçesiyle bekletilemez.

Tacirler arasındaki satışta TTK m.23/1-a ayrıca önemlidir. Kısım kısım ifa malın niteliği ve işlem amacına göre mümkünse veya mümkün olmamasına rağmen alıcı kısmi teslimi çekincesiz kabul etmişse, teslim edilmeyen kısım bakımından hak kullanımının sınırı gündeme gelir. Bununla birlikte eksik kısmın sözleşme amacını ortadan kaldırdığı veya zayıflattığı ya da kalan kısmın gereği gibi ifa edilemeyeceği anlaşılmışsa kanun fesih ihtimalini korur. Bu hüküm, her çekincesiz teslim imzasının bütün sözleşmeyi kayıtsız şartsız kurtardığı veya her eksikliğin bütün sözleşmeyi sona erdirdiği anlamına gelmez.

Kabul, Bakiye ve Alacaklı Temerrüdü

Eksik ödemeyi kabul eden alacaklı, ödeme belgesinde hangi tutarı hangi borca aldığını açıklayabilir. Alınan tutarın borçtan düşülmesiyle, ibra veya sulh nedeniyle kalan kısımdan vazgeçilmesi birbirinden farklıdır. TBK m.132 anlamında ibra, borcun tamamen veya kısmen ortadan kaldırılmasına yönelik bir anlaşma konusudur. Örneğin tahsil makbuzunda yalnız yatan tutarın yazılmasıyla “bu faturadan hiçbir alacak kalmamıştır” açıklaması aynı ispat gücüne sahip değildir. Belgenin kim tarafından, hangi yetkiyle ve hangi görüşmelerin sonunda imzalandığı da değerlendirilir.

Reddetmenin sonucu da somut ifa teklifine bağlıdır. TBK m.106 gereğince alacaklı temerrüdü, gereği gibi önerilen edimin haklı sebep olmaksızın kabul edilmemesi veya gerekli hazırlık fiillerinin yapılmamasıyla bağlantılıdır. Alacaklı bütün borç belli ve muaccelken eksik sunulan ifayı hukuka uygun biçimde reddederse, bu ret tek başına alacaklı temerrüdü yaratmaz. Borçlu doğru tutarı, doğru ödeme kanalında veya doğru yerde sunmuşsa ve alacaklının itirazı başka bir hukuki gerekçeye dayanmıyorsa değerlendirme değişebilir. Temerrüt tarihi konusunda TBK m.117'deki muacceliyet, ihtar ve belirli vade ayrımı gözden kaçırılmamalıdır.

Görev, Yetki ve Süre

Bu uyuşmazlıkta izlenecek dava yolu, eksik edimin yerine getirilmesi, kalan bedelin tahsili veya borçlu olmadığının tespiti gibi sonuç talepleri üzerinden belirlenir. Ticari olmayan malvarlığı davalarında özel düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi; TTK m.4 ve 5 ölçütleriyle ticari sayılan uyuşmazlıklarda asliye ticaret mahkemesi görevi değerlendirilir. Sözleşmenin ifa yeri ile davalının yerleşim yeri, HMK m.10 ve 6 kapsamında ayrı yetki bağlantılarıdır. Dava konusu ticari bir para alacağı ise, TTK m.5/A uyarınca dava şartı arabuluculuk kapsamı sonuç talebine bakılarak kontrol edilir.

TBK m.84'te “eksik ödemeyi reddetmek için şu kadar gün” şeklinde müstakil bir süre bulunmaz. Buna karşılık asıl alacağın zamanaşımı, vadenin başlangıcı, ayıp ihbarı ve icra takibine karşı başvuru süreleri ayrı konulardır. Kısmi ödemeyi görür görmez kaynağıyla birlikte kayıt altına almak, sonradan bu ödemenin kabulü ve tahsisinin nasıl anlaşılması gerektiği hakkında belirsizliği azaltır. Ödemenin bir borç ikrarı niteliği taşıdığı iddia ediliyorsa TBK m.154 bakımından bu etki, ödeme tarih ve açıklaması ile somut borca bağlantısı kurularak değerlendirilir.

İspat ve Deliller

Üç ayrı tablo hazırlamak yararlıdır: sözleşmedeki miktar ve vade, fiilen alınan ödeme veya teslim, kalan edim. Borçlu, ödeme nedeniyle sona erme savunmasını ileri sürüyorsa, dekontta yalnız işlem tutarını değil lehtarı, açıklamayı ve valörü de gösterir. Alacaklının dekontu başka bir borca kaydettiği savunuluyorsa, ilgili makbuz ve itirazlar araştırılır. İmalat parçası veya ürün tesliminde sevk fişi tek başına kullanım kabulü değildir; depodaki giriş kaydı, sayım tutanağı, teslim tarihi, eksik koliler ve çekince yazışması birbirine bağlanır.

Sözleşme kalemlerinde hangi faturanın ödeneceğine ilişkin bir tartışma varsa TBK m.101 ve 102'deki tahsis düzeni, tek borcun kabul edilebilir eksik ifası sorunundan ayrılır. Faiz veya giderle ana para arasındaki dağılımda m.100'de yer alan koşullar ayrıca incelenir. Kalan borç hesabında aynı ödeme hem ana paradan hem faizden mükerrer düşülmemelidir. HMK m.190 uyarınca her taraf lehine sonuç çıkardığı vakıayı ispat eder; uzmana verilecek hesap sorusu ise alacaklının kalan tutardan vazgeçip vazgeçmediği gibi hukuki değerlendirmelerin yerine geçmez.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

Eksik teklif geldiğinde ilk bildirimde miktar farkını, vadenin dayanağını ve ifanın hangi şartlarla kabul edileceğini açıklayın. Mal eksikse teslim tutanağına “fiilen alınan miktar” ile “eksik kalan miktar”ı farklı satırlarda yazın. Eldeki kısım kullanılacaksa kullanımın kalan hakları nasıl etkileyeceğini, özellikle ticari satışta TTK m.23/1-a bakımından değerlendirin. Borçlu, eksik teklifiyle borcun tamamını kapattığını öne sürüyorsa anlaşma, ibra veya başka sona erme sebebini, salt dekont kaydından ayrı kanıtlamalıdır.

Dava veya takip konusu tutarı belirlerken muaccel ve ödenmemiş kalemler üzerinden çalışın. Teslim alınmayan kısım bakımından aynen ifa istenecekse sayı, teknik özellik ve ifa yeri sonuç talebinde anlaşılır olmalıdır. Tüm sözleşmeden çıkış isteniyorsa eksikliğin işin ekonomik amacına etkisi açıklanır. Bölünebilir bir siparişte yalnız kalan tutarın istenmesi mümkünken tüm ilişkiyi sona erdirmek, haksız fesih ve karşı tazminat riski doğurabilir. Tersine eksik parçalar sistemi çalışmaz bırakıyorsa “aldığım kadarını kabul ettim” şeklindeki yazışmanın anlamı dikkatle kurulmalıdır.

Uygulama Senaryosu

Bir organizasyon şirketi tek bir etkinlik için altmış adet eşleşen aydınlatma modülü satın almıştır. Satıcı ilk gün kırk modül getirir, kalan yirmi modülü etkinlik sonrasına bırakacağını bildirir. Alıcı yalnız miktarı değil, kırk modülün etkinliğin zorunlu düzeni için tek başına yeterli olup olmadığını belgeler. Plan, bağlantı şeması ve etkinlik takvimi bütün teslimin ekonomik işlevini gösterebilir. Öte yandan ayrı salonların bağımsız kurulabildiği ve kırk modülün bir kısmının çekincesiz kullanıldığı bir senaryoda aynı sonuç otomatik olarak çıkmaz.

Şirket, satıcının “kırkı teslim alıp bütün faturayı öde” talebine karşı eksik miktarı ve kullanıma ilişkin çekincesini kayda geçirir. Tedarikçi eksik yirmiyi sözleşmedeki zamanda tamamlamışsa teslimin sonradan usulüne uygun sağlanıp sağlanmadığı da araştırılır. Alternatif tedarik bedeli talep edilecekse acele alımın gerçekten zorunlu olup olmadığı ve aynı ürün özelliklerine ilişkin karşılaştırmalı teklifler zarar hesabına eklenmelidir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Eksik Ödemeyi Almak Borcun Tamamını Kapatır Mı?

Hayır. Alınan tutar borç hesabına işlenir; bakiye için ayrıca ibra, sulh veya başka bir sona erme sebebi bulunup bulunmadığı incelenir.

Henüz Vadesi Gelmemiş Taksit Yüzünden Bugünkü Ödeme Reddedilebilir Mi?

Yalnız bugünkü taksit muaccelse o taksidin tam ödenmesi, tamamı muaccel olan tek borcun kısmi ifası gibi değerlendirilemez. Sözleşmedeki geçerli muacceliyet hükümleri saklıdır.

Kırk Ürünün Teslim Alınması Eksik Yirmi Ürünü İstemeye Engel Midir?

Teslim alınan kısım ile bakiye ayrı izlenir. Tacirler arasındaki satışta eksik kısmın sözleşme amacına etkisi ve çekince durumu, TTK m.23/1-a kapsamında talebin kapsamını belirler.

Sonuç

Kısmi ifada en etkili kayıt, borcun tamamının hangi tarihte muaccel olduğunu ve alınan kısmın kalan haklara etkisini aynı belge zincirinde gösterebilmektir. Ödeme belgesinin ayrı işlevi için ödenen borçta senedin iadesi ve makbuz, edimin nitelik gereği parçalanamadığı durum için bölünemeyen borçta ifa yazılarını inceleyin. Miktar eksikliğini, yanlış tahsisi ve tarafların bakiye konusunda anlaşmasını üç ayrı ispat konusu olarak tutmak gerekir.

Kaynakça

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — m.84 kabul ve ret, m.100–102 mahsup, m.106 ifa önerisi, m.132 ibra ve m.154 kesilme.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.23/1-a parti teslimi ve amaç kaybı istisnası; m.4–5/A ticari yargı.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — ifa yeri ve delil yükünün bağlantısı, m.6, 10 ve 190.