Kapsam
Deniz yükünün gemide hangi yerde taşınacağı, hasar sorumluluğunu doğrudan etkileyebilir. Güvertede deniz suyu, güneş, hareket veya diğer dış etkilere açık taşıma ile ambarda taşıma aynı risk düzeni değildir. TTK m.1151, güverte taşımasının hangi dayanakla yapılabileceğini ve bu dayanağın taşıma senedine nasıl yansıyacağını düzenler. İnceleme, geminin değiştirilmesinden değil aynı gemi içindeki yük konumundan kaynaklanır.
Hangi eşyanın hangi güverte konumunda bulunduğu somutlaştırılmalıdır. Terminalde geçici bekleme, gemiye yükleme sırasında kısa süreli bulunma ve sefer boyunca güvertede taşıma aynı olgu değildir. Ayrıca konteynerin kapalı olması, taşındığı yerin hukuki önemini ortadan kaldırmaz. Hasarın nedeni bakımından konteynerin yapısı ve ambalaj koruması yine ayrıca incelenir.
Güverte Taşımasının Hukuki Dayanağı
TTK m.1151'in başlangıç kuralı, taşıyanın eşyayı güvertede taşıyamaması ve küpeşteye asamamasıdır. Bunun istisnaları yükletenle anlaşma, ticari teamüle uygunluk veya mevzuat zorunluluğudur. Taşıyan bu dayanaklardan hangisine başvurduğunu açıkça belirtmelidir. “Bizim gemilerde hep böyle taşınır” açıklaması, tek başına ilgili ticari teamülün varlığını kanıtlamaz.
Anlaşma bakımından yükleten sıfatı özellikle önemlidir. Taşıtanın başka bir konuda verdiği talimatla yükletenin güverte taşımasına ilişkin iradesi otomatik aynı kabul edilmez. İmzalı navlun belgesi, yük kabul şartları ve yetkili kişinin onayı karşılaştırılmalıdır. Genel işlem koşulundaki bir kayıt da somut sözleşmeye dahil edilip edilmediği ve emredici sınırlar yönünden incelenir.
Teamül iddiasında ilgili yük türü, hat, liman uygulaması ve taşıma biçimi somutlaştırılır. Bir taşıyanın kendi işletme alışkanlığı ile ticari çevrede yerleşmiş uygulama ayrıdır. Mevzuat zorunluluğuna dayanılıyorsa ise hangi ürünün hangi kurala göre güvertede taşınmasının gerekli olduğu gösterilmelidir. Teknik güvenlik gerekçesi gerçek olsa bile başka yük için verilmiş talimatın genelleştirilmesi doğru değildir.
Taşıma Senedi ve Üçüncü Kişi
Güvertede taşıma veya taşıyabilme konusunda yükletenle anlaşma yapılmışsa bunun denizde taşıma senedine yazılması gerekir. Bu kayıt yükün devredildiği kişiler bakımından da bilgi sağlar. Senette hiç kayıt bulunmaması, anlaşmayı ileri süren taşıyanın ispat durumunu ağırlaştırır. Bu nedenle sözleşme arşivinde kalan bir e-postanın senette görünür kayıtla aynı etkiye sahip olduğu varsayılamaz.
Kanun, yazılı kayıt yoksa güverte anlaşmasının varlığını ispat yükünü taşıyana yükler. Ayrıca taşıyan bu anlaşmayı, taşıma senedini iyiniyetle devralan gönderilen dahil üçüncü kişilere karşı ileri süremez. Böylece başlangıçtaki taraf ilişkisiyle devralanın belgeye güveni birbirinden ayrılır. Talep sahibinin senedi hangi tarihte ve hangi bilgiyle edindiği bu yüzden önemlidir.
Senet üzerindeki her kayıt bütün konişmento hükümlerini ortadan kaldırmaz. “Güvertede taşınabilir” kaydının hangi yük ve sefer için bulunduğu incelenir; sonradan eklenen kayıtların kabulü ayrıca değerlendirilir. Belgenin temiz nüshasıyla dijital kopya arasında fark varsa düzenleme ve devir zinciri korunmalıdır. Uyuşmazlık yalnız yükün fiziksel yeriyle değil, belgeye güven ilişkisiyle de ilgilidir.
Sorumluluk ve Sınırlama
Güverte taşıması m.1151'in ilk iki fıkrasına aykırıysa taşıyan, bu taşımadan ileri gelen zıya, hasar veya geç teslimden TTK m.1178 ve 1179 uyarınca sorumlu olur. Güvertede bulunmak ile hasar arasındaki bağ yine aranır. Örneğin yük güvertede olsa da zarar teslimden sonra depoda oluşmuşsa olayın bu bölümü ayrıca kanıtlanmalıdır.
Kanun, sorumluluk sınırları bakımından yerine göre TTK m.1186 veya 1187'ye gönderme yapar. Dolayısıyla her hukuka aykırı güverte taşıması otomatik olarak aynı hesap sonucuna bağlanmaz. Özellikle eşyanın ambarda taşınacağına dair açık anlaşmaya rağmen güvertede taşıma yapılması, m.1151/5 kapsamında m.1187 anlamında fiil veya ihmal sayılır. Açık ambar anlaşmasının metni bu nedenle ayrı delildir.
Fatura bedeli, zarar hesabının başlangıç verilerinden biri olabilir; her olayda tek başına nihai tazminat değildir. Hasar oranı, kurtarılan malın değeri, yeniden ambalajlama veya makul onarım gideri ve ekonomik kullanım imkanı belirlenir. Sorumluluk sınırının uygulanmaması iddiası, gerçek zararın ayrıca ispatını gereksiz hale getirmez. Yükletenin ambalaj veya talimat kusuru varsa bunun nedensellik etkisi de değerlendirilir.
Görev ve Sürelerin Ayrılması
Güverte yükü hasarı TTK kapsamında ticari bir uyuşmazlıktır; görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Deniz ticareti davaları için ihtisas görevlendirmesi olan yerde dosya o mahkemede görülür. Para alacağı veya tazminat davasından önce TTK m.5/A'daki arabuluculuk koşulu gözetilir. Yükün korunmasına yönelik acil delil tespiti ise esas davayla aynı işleve sahip değildir.
TTK m.1188 gereğince taşıyana yönelen eşya zıyaı, hasarı veya geç teslim tazminatında bir yıllık hak düşürücü süre bulunur. Teslim yapılmışsa teslim; hiç teslim yoksa teslim edilmesi gereken tarih esas alınır. Taşıyanın eksper ataması veya görüşmelerin devam etmesi nedeniyle bu tarihin kayıtsız bırakılması sakıncalıdır. Dava sebebi doğduktan sonraki süre uzatma anlaşmasının varlığı ve kapsamı ayrıca belgelenebilir.
Yükte görünen hasar için en geç teslim sırasında yazılı ihbar; görünmeyen hasarda teslimden itibaren aralıksız üç günlük bildirim düzeni TTK m.1185'te yer alır. Gecikmeye ilişkin altmış günlük bildirim ise farklıdır. Bu bildirimlerin kanundaki etkileri ile bir yıllık hak düşürücü sürenin sonucu aynı değildir. Hasarın ilk fark edildiği gün, teslim tarihi ve ihbar gönderimi ayrı tutulur.
Yetki ve varsa tahkim şartı, taşıma senedi ile sözleşmedeki taraflara göre incelenir. Senedi devralan üçüncü kişiye karşı hangi kayıtların ileri sürülebileceği araştırılmadan eski yükletenin kabul ettiği bütün koşullar aynen uygulanmaz. Bu inceleme, güverte anlaşmasının üçüncü kişiye karşı ileri sürülememesiyle ilişkili olmakla birlikte ondan ayrı bir usuli sorudur.
İspat Planı ve İlk İşlemler
İstif planı yükün gemideki konumunu; yükleme kayıtları zamanını; fotoğraf ve sörvey raporu fiziki etkileri gösterebilir. Ancak fotoğrafın hangi sefere ve hangi konteynere ait olduğu belirlenmezse ispat gücü azalır. Konteyner numarası, mühür, terminal hareketi ve istif planı aynı olay zincirinde eşleştirilmelidir. Deniz suyu iddiasında suyun giriş yolu ve ambalajın durumu da teknik olarak incelenir.
Başvuru öncesinde taşıma senedinin tüm nüshaları, yükleme talimatı ve açık ambar şartı korunur. Sonradan değiştirilebilen sevkiyat ekranından alınan özet, özgün belgeyi gereksiz hale getirmez. Hasar gören mal imha edilecek veya yeniden satılacaksa numune ve ekspertiz yöntemi önceden planlanır. İnceleme giderinin makullüğü de zarar dosyasında gösterilmelidir.
Bilirkişiye yöneltilecek sorular ayrı kurulabilir: yük gerçekten güvertede miydi, iddia edilen dış etki orada gerçekleşebilir miydi, aynı ambalajla ambarda taşınsaydı sonuç değişir miydi ve hasarın hangi kısmı bu etkiden doğdu? Bu sorular hukuki kararı uzmana bırakmaz; mahkemenin sorumluluk ve sınırlama değerlendirmesine teknik temel sağlar. HMK m.190 ve 266 çerçevesinde hukuki nitelendirme mahkemeye aittir.
Senaryo, Talepler ve Risk
Ambarda taşınması açıkça kararlaştırılmış hassas makinelerin güverteye konulduğunu ve deniz suyu nedeniyle zarar gördüğünü düşünelim. Talep sahibi, yalnız ambar şartını değil istif yerini ve su etkisini de kanıtlar. Taşıyan ambalaj yetersizliğine dayanıyorsa ambalajın kararlaştırılan taşıma biçimine uygunluğu incelenir. Tarafların değerlendirmesi sonradan seçilen daha riskli taşıma yerine göre kaydırılmamalıdır.
Dava talebi hasar bedeli, uygun faiz ve makul giderlerden oluşabilir. Tam zıya ile onarım gideri aynı mal için çift tahsil yaratacak biçimde toplanmaz. Taşıma sırasında yükü korumak için yapılan zorunlu harcamalar varsa bunların kimin hesabına ve hangi nedenle yapıldığı açıklanır. Sorumluluk sınırına ilişkin karşı görüş ve kötüleşen zararı azaltma imkanı dosyada gizlenmemelidir.
Ambar Şartının Somutlaştırılması
Açık ambar anlaşmasının hangi belgede yer aldığı baştan gösterilmelidir. Sadece “uygun şekilde taşınacaktır” gibi genel bir ifade ile açık ambar taahhüdü aynı açıklıkta değildir. Tarafların sevkiyat öncesi yazışmaları yorumda yardımcı olabilir; fakat sonradan yazılmış tek taraflı not, eski sözleşmenin içeriğini kendiliğinden değiştirmez. Asıl nüsha ve ekler birlikte korunur.
İstif planındaki kodun teknik anlamı gerektiğinde açıklatılır. Planın anlaşılmadan dosyaya eklenmesi, mahkemenin yükün gerçek konumunu görmesini zorlaştırır. Konteyner sırası, güverte seviyesi ve başka yükle ilişki belirlenirken çizimin seferle eşleştiği de doğrulanır. Aynı geminin başka tarihli planını kullanmak maddi değerlendirmeyi tümüyle yanıltabilir.
Hasar azaltma adımları ayrıca kaydedilmelidir. Islanmış yükün havalandırılması, ayrılması veya güvenli depoya taşınması mümkünken neden yapılmadığı sorulabilir. Ancak bu önlemlerin ürünü daha fazla bozma ihtimali varsa teknik gerekçe açıklanır. Talep sahibinden her koşulda aynı müdahaleyi beklemek yerine o anda erişilebilir imkanlar ve bilinen riskler esas alınmalıdır.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Konteyner Kapalıysa Güverte Taşıması Önemsiz Midir?
Hayır. Konum, dış etki ve sözleşmedeki taşıma biçimi yine önem taşır.
Senette Kayıt Yoksa Anlaşma Tamamen Yok Mu Sayılır?
Taraflar arasında ispat ve iyiniyetli üçüncü kişiye karşı ileri sürme koşulları farklıdır. Kanun bu iki durumu ayrı düzenler.
Her Güverte Hasarında Sınırsız Tazminat Alınır Mı?
Hayır. Hukuka aykırılık, nedensellik, gerçek zarar ve ilgili sınırlama kuralları birlikte incelenir.
Sonuç
Güverte taşımasında etkili dosya; izin veya diğer dayanak, senet kaydı, yük konumu ve hasar sebebini ayrı ayrı gösterir. Açık ambar anlaşmasının bulunması ve senedin iyiniyetli devralana geçmesi, hukuki sonucu değiştirebilen iki temel ayrımdır.
İlgili Yazılar
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.1151, 1178–1179 ve 1185–1188
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.190, 199, 266 ve 400–406
7 Kasım 2026 tarihli kaynak kontrolünde resmi tam metinler esas alınmıştır. Anlatılan örnek belirli bir mahkeme kararına atıf değildir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.