Kapsam
Donatma iştirakinde her gider kararı bütün paydaşları aynı biçimde bağlamadan önce, karara katılmayan paydaşın özel hakkı incelenmelidir. TTK m.1008, belirli kararlar bakımından iştirak payını karşılıksız bırakmayı kabul eden paydaşa, kararın yerine getirilmesi için gereken ödemelerden kurtulma imkanı tanır. Bu mekanizma olağan pay satışı, ortaklıktan çıkarma veya geminin tamamının satılması değildir. İnceleme, bırakmanın koşulları ve o karara bağlı ödeme yükümlülüğüyle sınırlıdır.
Donatma iştiraki, birden çok kişinin gemi üzerinde pay sahibi olmasından daha özel bir hukuki ilişkidir. Önce işletmenin TTK'daki donatma iştiraki niteliği, iştirak payları ve gemi müdürünün konumu belirlenir. Ortaklar arasında başka tür şirket bulunuyorsa her ortaklık payına bu kural uygulanamaz. Gemi sicili, iştirak sözleşmesi ve fiili işletme düzeni birlikte değerlendirilmelidir.
Hangi Kararlar Bırakma Hakkı Doğurur?
Kanun üç karar grubunu sayar: yeni yolculuğa çıkılması, bir yolculuk sonunda geminin tamir ettirilmesi ve iştirakin sorumlu olduğu gemi alacağının ödenmesi. Giderin sadece “denizcilikle ilgili” olması yeterli değildir. Ödeme çağrısına dayanak kararın bu gruplardan hangisine girdiği açıkça gösterilmelidir. Örneğin bir ortağın kişisel borcunu ödemek için yapılan çağrı bu düzenlemeyle aynı tutulamaz.
Karara katılmama koşulu da belgelenmelidir. Toplantıda bulunmak, olumlu oy kullanmak ve temsilci aracılığıyla katılmak farklı olgulardır. Karar tutanağı, oy açıklamaları ve vekalet kapsamı incelenmeden “itiraz eden herkes payını bırakır” denilemez. Bir karar içinde onarım ile başka yatırım giderleri birlikte yer alıyorsa her kalemin hukuki dayanağı ayrılmalıdır.
Tamirin yolculuk sonundaki niteliği, işin zamanı ve kapsamıyla ortaya konur. Önceden kararlaştırılmış bakımın yeni masraf çağrısına dönüştürülmesi veya farklı projelerin aynı faturada birleştirilmesi uyuşmazlık yaratabilir. Paydaş, hangi karardan ve hangi ödeme çağrısından kurtulmak istediğini tereddütsüz belirlemelidir. Genel bir “tüm borçları reddediyorum” beyanı, kanundaki bırakma işlemini açıklamak için yeterli değildir.
Karşılıksız Bırakma ve Sonuç Sınırı
Hakkın kullanımı iştirak payının bedel istenmeden bırakılmasını gerektirir. Bu nedenle payın piyasa değerini talep ederek aynı anda m.1008'in ödeme kurtuluşundan yararlanmak kuralın yapısıyla bağdaşmaz. Alternatif olarak pay satışı görüşülebilir; ancak satış görüşmeleri özel bildirim süresini kendiliğinden askıya almaz. Müzakere ile hakkın kullanılması ayrı takvimlerde ele alınmalıdır.
Kurtuluş, o kararın yerine getirilmesi için gereken ödemelerle ilgilidir. Daha önce doğmuş bütün işletme borçları, şahsi garantiler veya üçüncü kişilerin talepleri kendiliğinden ortadan kalkmaz. Bir gemi alacaklısına karşı dış sorumlulukla, paydaşlar arasındaki iç ödeme yükü farklı hukuki ilişkilerdir. Bırakma bildiriminin bütün borçlardan ibra belgesi gibi kullanılması ciddi risk taşır.
TTK m.1008 ve 1009 birlikte okunduğunda usulüne uygun bırakma bildiriminin gönderildiği an önem kazanır. İştirak payının mülkiyeti, diğer paydaşlara kendi payları oranında geçer; bırakılan payın kime ne ölçüde geçtiği hesaplanmalıdır. Sicil kayıtlarının düzeltilmesi bu maddi sonucun görünür hale getirilmesini sağlar. Kayıt yapılana kadar beklemek bildirim yükümlülüğünün yerine geçmez.
Üç Günlük Süre ve Noter Yolu
Karar verilirken paydaşın kendisi veya temsilcisi hazırsa üç günlük süre karar tarihinden başlar. Hiçbiri hazır değilse kararın bildirilmesi başlangıç oluşturur. Bu ayrım, sadece toplantı davetinin alındığı tarihe bakılarak yapılamaz. Temsilcinin katılımı ve kararın gerçekten iletilmesi somut evrak üzerinden belirlenmelidir; süre başlangıcı konusunda belirsizliği son güne taşımamak gerekir.
Bildirim noter aracılığıyla diğer paydaşlara veya gemi müdürüne yöneltilir. Elektronik posta, telefon mesajı ve toplantıdaki sözlü muhalefet, kanunun aradığı noter işlemi yerine güvenle kullanılamaz. Bildirim metninde kararın tarihi, konusu, iştirak payı, karşılıksız bırakma iradesi ve işlem yapılan sıfat açıklanmalıdır. Yanlış kişiye gönderim veya yetkisiz imza, süre içinde harekete geçilmiş olsa bile tartışma doğurabilir.
Üç gün, genel ticari alacakların zamanaşımıyla aynı nitelikte düşünülmemelidir. Önce bırakma hakkının zamanında kullanılıp kullanılmadığı incelenir; sonrasında varsa hesap düzeltmesi veya iade talebinin süresi ayrıca değerlendirilir. TTK m.1008'de özel süre bulunması, önceki bütün mali talepler için aynı üç günlük takvim bulunduğu anlamına gelmez.
Görev, Yetki ve Dava Şartı
Donatma iştirakine ilişkin bu özel hukuk çekişmesinde TTK m.4 ve 5 uyarınca asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Deniz ticareti konusunda belirli bir mahkemenin ihtisasla görevlendirildiği yargı çevresinde o düzen gözetilir. Mahkemenin göreviyle noter bildiriminin yöneltileceği kişi farklıdır; mahkemeye dilekçe vermek tek başına diğer paydaşlara yapılması gereken bildirimi karşılamaz.
Bırakmanın geçerli olduğunun belirlenmesi veya sicil kaydının buna göre düzeltilmesiyle, ödenmiş giderin iadesi yahut alacak istemi ayrılmalıdır. Konusu para olan alacak, tazminat, menfi tespit veya istirdat davasında TTK m.5/A kapsamındaki dava şartı arabuluculuk gündeme gelir. Salt pay mülkiyetinin tespiti her durumda para davası sayılmaz. Aynı dosyadaki talepler ayrı ayrı nitelendirilmelidir.
Yetki bakımından davalıların yerleşim yeri, sözleşmesel ifa ilişkisi ve somut talep göz önünde tutulur. Noter işleminin herhangi bir yerde yapılabilmesi bütün davaları o yer mahkemesinde açma hakkı vermez. Özellikle başka yargı çevresindeki gemi siciline ilişkin kayıt talebi bulunduğunda yetki değerlendirmesi baştan yapılmalıdır; tarafların ticari yazışma adresleri yeterli görülmemelidir.
İspat ve Hesap Planı
Karar tutanağı ile ödeme çağrısı aynı dosyada korunmalıdır. Tutanağın tarihi, kararın kapsamı, oylama sonucu ve temsil belgeleri bırakma koşullarını gösterir. Noter evrakı gönderme anını ve muhatabı; tebliğ kaydı ise bildirimin karşı tarafa ulaşma sürecini ortaya koyar. Bunlardan yalnız biriyle bütün mekanizmanın gerçekleştiği kabul edilemez.
Giderler karar bazında ayrıştırılır. Tamir faturası, iş emri ve eski borç dökümü tek toplam altında sunulmuşsa hangisinin yeni kararı uyguladığı gösterilmelidir. Hesap tablosunda karar öncesi borç, kararın gerektirdiği yeni ödeme, pay oranı ve bırakma sonrası diğer paydaşların artan oranları ayrı sütunlara yazılabilir. Böylece bırakmanın kapsamı, muhasebe kaydına dayanılarak gereğinden fazla genişletilmez.
Karşı taraf, bildirimin geç olduğunu veya paydaşın karara katıldığını ileri sürebilir. Bu savunmalar, genel ortaklık geçmişiyle değil ilgili kararın belgeleriyle karşılaştırılmalıdır. HMK m.190 çerçevesinde her iddianın kurucu vakıaları belirlenir; belge karşı taraftaysa ibraz talebi somutlaştırılır. “Bütün işletme kayıtları getirilsin” yerine ilgili toplantı ve masraf döneminin istenmesi daha denetlenebilir bir inceleme sağlar.
Uygulama Senaryosu ve Talepler
Bir yolculuk sonunda kapsamlı onarım kararı alındığını, yüzde on paylı ortağın toplantıya katılmadığını düşünelim. Karar kendisine bildirildiğinde üç günlük pencereyi esas alarak noter bildirimi yapılır. Ortağın karardan önceki yakıt borcu ile yeni onarım çağrısı aynı dosyada bulunsa bile bunlar ayrı değerlendirilir. Pay bırakma, önceki yakıt borcunu otomatik silmez.
Başka ihtimalde ortak toplantıda temsil edilmiş ve karara muhalefet etmiş olsun. Bu kez kararın daha sonra asile ayrıca gönderilmesini beklemek başlangıç konusunda güvenli değildir. Temsilcinin katılımını gösteren tutanak erken tarihte bulunduğu için dosya bunun üzerine kurulmalıdır. Bırakma geçerli olsa bile payın değeri için ayrıca bedel istemek mekanizmanın karşılıksız niteliğiyle çelişir.
Dava gerekiyorsa istem; bırakmanın zamanında ve geçerli olduğunun tespiti, pay ve sicil kayıtlarının düzeltilmesi, karar kapsamı dışında tutulan giderlerin ayrılması veya haksız tahsil edilen bedelin iadesi olabilir. İhtiyati koruma talebinde hangi kayıt değişikliği veya tahsil işleminin somut tehlike yarattığı açıklanır. Olağan gider çağrısı bulunması tek başına her tür korumayı haklı kılmaz.
Bildirimin Karar ile Eşleştirilmesi
Birden fazla gider kararı aynı gün alınmışsa noter metninde hangi kararın bırakmaya konu olduğu açıkça belirtilmelidir. Genel bir toplantı tarihine gönderme yapmak, birbirinden farklı kalemler bulunduğunda yoruma açık olabilir. Karar eki gider cetvelinin saklanması, daha sonra yapılan değişikliklerin ilk karara aitmiş gibi ileri sürülmesini önlemeye yardımcı olur.
Pay hesabında da tarih önemlidir. Bırakılan payın diğer paydaşlara oranlı geçişi belirlenirken bırakma öncesindeki güncel iştirak yapısı alınmalıdır. Eski bir sicil örneğinde görünen oranlar, arada devir yapılmışsa yanlış sonuç verebilir. Dolayısıyla taraf listesi, pay oranı ve noter muhatabı aynı tarih kesitinde doğrulanmalıdır.
Gemi müdürünün cevap vermemesi, bildirimin hiç yapılmadığıyla aynı değildir. Buna karşılık muhatap olduğu ileri sürülen kişinin görevden ayrılmış bulunması ayrı bir sorundur. Gönderim belgesi, yetki kaydı ve karar tarihi birlikte incelendiğinde bu ihtimaller ayrışır. Uygulamada yalnız teslim kağıdını saklamak yerine noter işlem dosyasının tamamını korumak daha güvenli bir delil düzeni sağlar.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Payımı Bırakırken Piyasa Değerini İsteyebilir Miyim?
Bu özel yöntemde bırakma karşılıksızdır. Bedelli devir başka bir işlem olarak değerlendirilir.
Toplantıya Temsilcim Katılmışsa Süre Ne Zaman Başlar?
Kanun, kendisinin veya temsilcisinin hazır olmadığı durumu ayrıca düzenler. Temsilci katılımı varsa karar tarihi gözden kaçırılmamalıdır.
Noter Yerine Mesaj Göndermek Yeterli Midir?
Kanun noter aracılığıyla bildirim arar. Sözlü itiraz veya mesajı bu şeklin yerine koymak risklidir.
Sonuç
Muhalif paydaş için en önemli husus, belirli gider kararı ile bütün ortaklık borçlarını ayırmaktır. Karar kapsamı, temsil durumu, üç günlük süre ve noter gönderimi aynı kronolojide belgelenirse bırakmanın gerçek sonucu açık biçimde belirlenebilir.
İlgili Yazılar
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.4–5/A, 1008–1009 ve 1064 ve devamı
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.190 ve belge ibrazına ilişkin hükümler
Kaynak tam metinleri 7 Kasım 2026 tarihinde doğrulanmıştır. Senaryolar gerçek bir dosya veya karar aktarımı değildir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.