Kapsam
Tersanede inşa edilen gemiyi krediye teminat göstermek isteyen malik için, kredi sözleşmesine “gemi ipoteklidir” yazılması tek başına yeterli değildir. Türk Ticaret Kanunu, henüz yapımı tamamlanmamış geminin özel sicile kaydedilmesini ve bu yapı üzerinde ipotek kurulmasını ayrıca düzenler. İnceleme; teminatın hangi anda doğduğu, hangi malzemeyi kapsadığı ve gemi tamamlanınca sırasının nasıl korunduğuyla sınırlıdır. Kurulmuş ipoteğin cebri icrada paraya çevrilmesi farklı bir aşamadır.
Yapı maliki, tersane sahibi ve finansman borçlusu aynı kişi olmayabilir. Tersanenin kendi alacağı için kanuni ipotek istemiyle, bankaya veya başka alacaklıya sözleşmeyle verilen ipotek de birbirine karıştırılmamalıdır. Başlangıçta bu sıfatların ayrılması, yanlış kişinin imzaladığı teminat belgesine güvenilmesini önler. Tersane adresinde bulunan her gövde veya ekipmanın finansman alan şirkete ait olduğu varsayılamaz.
İpoteğe Elverişlilik Ölçütleri
TTK m.1054, omurganın konulması ve yapının görülebilecek yerine ad veya numara yerleştirilerek açık ve sürekli biçimde ayırt edilebilir hale getirilmesini arar. Bu koşulların belge üzerindeki proje numarasıyla değil, fiziksel yapıyla ilişkilendirilmesi gerekir. Kızaktan indirilme aşaması da kanundaki zaman çerçevesi içinde değerlendirilir. Birden fazla benzer gemi yapan tersanede kimlik karışıklığı özellikle ciddi teminat riski yaratır.
Tamamlandığında on sekiz gros tonilatodan küçük olacak yapı üzerinde bu ipotek kurulamaz. Ölçüt, yalnız başvuru gününde takılmış parçaların ağırlığı değildir; tamamlanacak geminin kanundaki ölçüm esasına göre niteliğidir. Bu nedenle teknik ölçme belgesi kredi değerleme raporunun yerine geçmez; değerleme raporu da ipoteğe elverişliliği gösteren resmi ölçme belgesinin yerine kullanılamaz.
TTK m.988, gerekli teknik şartların yetkili gemi ölçme kurumunun vereceği belgeyle ispatını düzenler. Omurga tutanağı, yapım sözleşmesi ve proje çizimleri bu belgeyi destekler. Ancak eksik resmi belgeyi yalnız mühendis yazısıyla tamamlanmış saymak güvenli değildir. Başvurudan önce ölçme belgesindeki yapı numarası, sözleşmedeki numara ve gövde üzerindeki işaret karşılaştırılmalıdır.
Sicil ve Şekil Şartı
Yapı, TTK m.986 uyarınca yapım yerinin bağlı olduğu sicil müdürlüğünün tuttuğu yapı halindeki gemilere özgü sicile kaydedilir. Yapının daha sonra başka yerdeki tersaneye götürülmesi, başlangıçtaki müdürlüğün yetkisini kendiliğinden değiştirmez; yeni yerdeki müdürlüğe bildirim öngörülür. Dolayısıyla nakil nedeniyle eski kaydı gözden kaçırmak, önceki ipoteklerin bulunmadığı şeklinde yanlış sonuca götürebilir.
TTK m.1055 kapsamında yapı malikiyle alacaklının ipotek kurulması konusunda anlaşması ve ipoteğin özel sicile tescili gerekir. Anlaşma yazılı yapılmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır; anlaşmanın sicil müdürlüğünde yapılması da mümkündür. Noter onayı tescilin alternatifi değildir. İmzalı sözleşme alacaklıya sözleşmesel hak sağlayabilse de tescil gerçekleşmeden ayni teminatın kurulduğu söylenemez.
Tüzel kişi malik bakımından temsil yetkisi ayrıca kontrol edilir. İmza sirküleri, güncel sicil kayıtları ve işlem için gereken şirket içi karar birbiriyle uyumlu olmalıdır. Kredi borçlusundan farklı malik bulunuyorsa üçüncü kişinin borcu için verilen teminatın konusu ve kapsamı açıklaştırılır. Yetkisi sona ermiş temsilcinin önceki yazışmaları, güncel işlem yetkisini kanıtlamaz.
Ekipman ve Sigorta Kapsamı
TTK m.1056 uyarınca yapı, yapımın her aşamasında ipoteğin kapsamındadır. Kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere tersanede bulunan, yapımda kullanılacak ve bunun için işaretlenmiş parçalar da kapsama girebilir. Ancak yapı malikinin mülkiyetine henüz geçmemiş parçalar için farklı sonuç vardır. Depodaki motorun belirli gemiye ayrılmış olması, mülkiyetin geçtiğini tek başına göstermez.
Motor, jeneratör veya navigasyon donanımı için fatura, teslim, ödeme ve mülkiyeti muhafaza kayıtları birlikte incelenmelidir. Ekipman listesinde her kalemin seri numarası, yapı numarası ve mülkiyet dayanağı gösterilirse olası kapsam uyuşmazlığı daralır. Bir sözleşmedeki genel “tüm ekipman” ifadesi, üçüncü kişinin mülkiyet hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Sigorta tazminatı da otomatik ve sınırsız biçimde teminata eklenmez. Yapının ipotek kapsamındaki unsurlarında malikin menfaatinin, kendisi veya onun lehine başkası tarafından ayrıca sigortalanmış olması önemlidir. Poliçedeki sigortalı menfaat, riziko, dönem ve tazminat ödeme düzeni kontrol edilmelidir. İnşaatın durması veya tersanenin değişmesi halinde sigorta koşullarının devam ettiği ayrıca teyit edilir.
Görev ve Süre
Rızaya dayanan kuruluş işleminin ilk mercii gemi sicil müdürlüğüdür; anlaşmazlık çıkmadan doğrudan tescil davası açılması zorunlu değildir. İpoteğin kuruluşu, mülkiyeti veya derecesi hakkında özel hukuk çekişmesi doğarsa TTK m.4 ve 5 çerçevesinde asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Deniz ticareti ihtisası için belirli bir mahkemenin görevlendirildiği yerde dosya ilgili ihtisas mahkemesinde görülür.
Salt ayni hakkın tescili veya sıra düzeltmesi talebi, sırf parasal değeri bulunduğu için TTK m.5/A kapsamındaki para alacağı davasına dönüşmez. Buna karşılık birlikte veya ayrı açılan alacak ve tazminat talepleri bakımından dava şartı arabuluculuk ayrıca değerlendirilir. Yetki, uyuşmazlığın ayni veya sözleşmesel niteliği ve uygulanabilir özel sicil kurallarıyla saptanmalıdır; sözleşmedeki yetki kaydı her talebi kapsamayabilir.
İnşaatın ilerlemesi, parçaların yer değiştirmesi ve geminin tamamlanması nedeniyle işlemler geciktirilmemelidir. Burada bütün talepler için geçerli tek bir “ipotek başvuru süresi” yoktur. Tescil öncesi sözleşmesel talebin süresiyle, kurulmuş ayni hakkın korunması aynı şey değildir. Başvurunun yapıldığı tarih ile tescilin gerçekleştiği tarih dosyada ayrı izlenir.
Delil ve Uygulama Adımları
İlk adım, güncel özel sicil örneğinin alınmasıdır. Önceki ipotek, haciz, şerh ve malik kayıtları incelenir; sonrasında fiziksel yapıya ilişkin yerinde doğrulama yapılır. İkinci adım, ölçme belgesinin ve sözleşmenin sicilde istenen bilgilerle karşılaştırılmasıdır. Üçüncü adım, ipotek anlaşmasının şekle uygun hazırlanması ve yetkili kişilerce imzalanmasıdır.
Tescil tamamlanınca alacaklı, yalnız başvuru alındısıyla yetinmemeli; kayıt örneğindeki alacak, derece ve taraf bilgilerini kontrol etmelidir. Kredi kullandırımı bir tescil koşuluna bağlanmışsa ödeme öncesi koşulun gerçekleştiği belgelenir. İnşaat taksitleri serbest bırakılırken sonraki ekipman ve sigorta değişikliklerinin takibi de sürdürülür; kuruluş denetimi tek seferlik değerleme işlemi değildir.
Çekişme varsa HMK m.190 uyarınca ileri sürülen vakıaların delili belirlenir. Parçaların sevki veya değiştirilmesi nedeniyle delilin kaybolma ihtimali bulunuyorsa HMK m.400 ve devamındaki delil tespiti düşünülebilir. Tespit talebinde “tüm tersane incelensin” demek yerine yapı, seri numarası ve mülkiyet sorusu somutlaştırılmalıdır. Bilirkişiden hukuki ipotek sırasını değil teknik kimliği ve eşleştirmeyi açıklaması beklenir.
Talepler, Risk ve Uygulama Senaryosu
Uygun talep, tescilin yapılması, yanlış yapı veya derece kaydının düzeltilmesi yahut sözleşmesel borca aykırılığın giderilmesi olabilir. Tazminat isteniyorsa teminat eksikliği ile tahsil edilemeyen zarar arasındaki bağ ayrıca kanıtlanır. Her sicil hatasının kredi tutarı kadar zarar doğurduğu kabul edilemez; önce mevcut diğer teminatlar ve gerçek tahsil imkanı hesaplanmalıdır.
Örneğin iki benzer tekne için aynı model motor alınmış, yalnız birine ipotek kurulmuş olsun. Depo listesi motoru ipotekli yapıya ayırsa da tedarik sözleşmesi bedel tamamlanana kadar mülkiyeti satıcıda bırakıyorsa kapsam uyuşmazlığı çıkar. Çözüm, etiket fotoğrafına dayanarak kesin sonuç vermek değil, teslim ve mülkiyet belgelerini aynı ekipman üzerinden karşılaştırmaktır.
Finansman Kapanışında Ayrı Kontrol
Kredi kullandırımı ile ipotek tescili aynı gün yapılacaksa işlemlerin sırası yazılılaştırılmalıdır. Banka, malik ve tersane hangi belgenin kimden alınacağını önceden belirler. Başvuru numarasıyla kesin kayıt örneği ayrı dosyalanır; eksiklik halinde paranın serbest bırakılıp bırakılmayacağı açık koşula bağlanır. Böylece sonradan verilen bir taahhüt, tamamlanmış ayni teminat gibi değerlendirilmez.
İnşaatın ilerleme raporu teminatın ekonomik değerini etkiler; sicil sırasını tek başına değiştirmez. Aynı şekilde önceki derecede bulunan alacak için ödeme yapılması, terkin veya derece işlemine gerek bulunmadığı anlamına gelmez. Alacaklı mevcut sırayı güncel kayıtla kontrol etmeli; eski değerleme raporundaki teminat listesini yeni işlemin kesin sonucu saymamalıdır.
Tersanenin değişmesi, yapı numarasının yenilenmesi veya ekipmanın başka projeye kaydırılması gibi değişiklikler için izleme sorumlusu belirlenebilir. Bu düzen hukuk kuralı yerine geçmez; fakat sorunun erken fark edilmesini sağlar. Her yeni raporda önceki rapordan değişen unsurlar gösterilirse alacaklı yalnız toplam inşaat yüzdesine bakarak karar vermemiş olur.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Gemi Tamamlanınca Aynı Teminat Yeniden Mi Kurulmalıdır?
TTK m.1057 eski derecenin gemi üzerinde devamını düzenler. TTK m.963/3 uyarınca sicil geçişindeki kayıtların da bu dereceyi koruduğu kontrol edilmelidir.
Tersanedeki Bütün Malzemeler İpotekli Midir?
Hayır. İşaretleme, yapımda kullanılacak olma, mülkiyet ve kanuni istisnalar birlikte değerlendirilir. Başka müşteriye ait malzeme kendiliğinden kapsama girmez.
Kredi Sözleşmesi Tescil Belgesi Yerine Geçer Mi?
Geçmez. Şekle uygun anlaşma ve tescil ayrı kuruluş koşullarıdır; banka transferi de eksik tescili tamamlamaz.
Sonuç
Yapım ipoteğinde güvenli yaklaşım, fiziksel yapı ile sicil kimliğini, taraf yetkisini, ekipman mülkiyetini ve tescil sırasını aynı dosyada birleştirmektir. İnşaatın tamamlanması teminatı yok etmez; fakat yanlış kuruluş, eksik kapsam ve hatalı sicil geçişi finansmanın beklenen korumasını zayıflatabilir.
İlgili Yazılar
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.4–5/A, 963, 986–992 ve 1054–1058
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.190 ve 400–406
Resmi kanun tam metinleri 7 Kasım 2026 tarihinde kontrol edilmiştir. Örnek kurgusaldır; doğrulanmamış karar künyesi kullanılmamıştır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.